Türkiye'de Cips Markalarının Tarihi: İlk Cips Ne Zaman Üretildi?

O Neydi? Yazı İşleri26 Ekim 20265 dk okuma

Kısa cevap

Türkiye'de cips üretimi, Rekabet Kurulu'nun bir kararındaki sektör bölümüne göre 1986'da Uzay Gıda'nın bu alana yatırım yapmasıyla başladı. Şirketin hisseleri 1988'de yüzde 50, 1993'te kalan yüzde 50 oranında PepsiCo'ya geçti ve 1999 Kasım'ından itibaren Frito Lay adını taşıdı. Pringles 1998'de ithalatla geldi, Cipso'nun sahibi Kar Gıda ise 1994'te kuruldu. Piknik markasının tarihini ise doğrulayabileceğimiz bir kaynak bulamadık.

Cips, bugün bakkal rafının en sıradan ürünü gibi duruyor. Oysa Türkiye'de patates cipsinin tarihi bir kuşağın hafızasına sığacak kadar kısa. Aşağıda kaynağı açılıp okunabilen yılları sıralıyoruz; kaynağını bulamadığımız her şeyi açıkça "bilmiyoruz" diye bırakıyoruz.

Soruyu iki yerden okumak gerekiyor: cips dünyada ne zaman çıktı ve Türkiye'ye hangi markalarla, hangi yıllarda girdi. İkincisinde elimizdeki en sağlam belge bir resmî karar, o yüzden sayıların çoğu oradan geliyor.

Cips dünyada nereden çıktı?

İngilizce Vikipedi'nin Potato chip maddesine göre bilinen en eski patates cipsi tarifi, William Kitchiner'in 1817'de Londra'da yayımlanan The Cook's Oracle kitabında geçiyor. Aynı madde, icadı 24 Ağustos 1853'te New York'un Saratoga Springs kasabasına bağlayan yaygın hikâyenin doğru olmadığını söylüyor.

Markaların hikâyesi daha sonra başlıyor. Frito-Lay maddesine göre Herman Lay 1932'de Nashville'de patates cipsi işine girdi, marka 1944'te Lay's adını aldı. Cheetos 1948'de, Fritos'u yaratan Charles Elmer Doolin tarafından Dallas'ta geliştirildi. Frito ve Lay şirketleri Eylül 1961'de birleşti, Şubat 1965'te de Pepsi ile birleşme planı açıklandı ve 8 Haziran 1965'te hissedarlar onayladı. Doritos 1964'te çıktı, 1966'da ABD genelinde satılmaya başladı. Pringles ise Procter & Gamble'ın ürünüydü: 1968'de piyasaya sürüldü, 31 Mayıs 2012'de Kellogg's tarafından 2,695 milyar dolara satın alındı.

Türkiye'de ilk cips ne zaman üretildi?

Rekabet Kurulu'nun Frito Lay hakkındaki soruşturma kararında sektör şöyle anlatılıyor: patates ve mısır bazlı cips üretimi Türkiye'de diğer ülkelere göre gecikmeyle, 1986'da Uzay Gıda'nın yatırım yapmasıyla başladı. Karar, Uzay Gıda'nın yedi yıl boyunca piyasada tekel konumunda kaldığını da yazıyor.

Şirketin kendi hikâyesi aynı belgede kısa kısa verilmiş. Uzay Gıda, daha sonra Kar Gıda'yı kuracak grup tarafından 1986'da oluşturuldu. Hisselerin yüzde 50'si 1988'de, kalan yüzde 50'si 1993'te PepsiCo'ya satıldı. Şirket Kasım 1999'dan itibaren Frito Lay unvanını kullanıyor. Kararda ayrıca 1999 Marmara Depremi'nde fabrikanın zarar gördüğü ve yaklaşık üç ay üretim yapılamadığı, ürünlerin bir kısmının ithalatla karşılandığı not edilmiş. İnternette Uzay Gıda'yı Ülker'in kurduğunu söyleyen bir iddia dolaşıyor; resmî kararda kuruluş Kar Gıda'yı kuracak gruba bağlanıyor, biz de o iddiayı yazmıyoruz.

Hürriyet'in Temmuz 2002 tarihli haberi de dönemi tamamlıyor: Türkiye'de 15 yıl öncesine kadar patatesten yalnızca yemekler yapılıyordu, sonra cips "lüks çerez" sayıldı. Haberde 2001'de cips için 28 bin ton patates ve 8 bin ton mısır kullanıldığı, kişi başı yıllık tüketimin Türkiye'de 400 gram, İngiltere'de 5-6 kilo, ABD'de 10 kilo olduğu yazıyor.

Hangi marka hangi kategoriydi?

Rekabet Kurulu kararındaki sınıflandırma, 2000'lerin başında rafta ne gördüğümüzü iyi özetliyor:

Patates cipsi: Kar Gıda'nın Cipso'su; Frito Lay'in Lay's, Ruffles ve Crispy'si; bir de ithal Pringles.
Mısır cipsi: Kar Gıda'nın Patos, Pekos ve Adios'u; Frito Lay'in Doritos ve Panço'su.
Mısır çerezi: Kar Gıda'nın Çerezos, Lay Lay ve Ponpon'u; Frito Lay'in Cheetos, Tombi, Çerezza, Çıtırcık ve Crispy'si.

Karar, Tombi, Çerezza, Çıtırcık ve Crispy'nin şirket tarafından "yerel markalar" diye adlandırıldığını, ayrı bir standda daha düşük fiyata satıldığını da yazıyor. Yani Çerezza, yerli bir girişimcinin markası gibi duran ama PepsiCo'nun Türkiye kolunun ürünüydü. İnternette Çerezza'nın Eti ya da Ülker'e ait olduğunu söyleyen yazılar var; resmî karar bunu desteklemiyor.

Piknik için durum farklı. Taradığımız hiçbir kaynakta, ne Rekabet Kurulu kararında ne Hürriyet haberinde, Piknik adlı bir cips markası geçmedi. Bu yüzden onun kuruluş ya da çıkış yılını yazmıyoruz. Elinizde ambalajı ya da dönem reklamı varsa güncelleriz.

Pringles ve Kar Gıda ne zaman geldi?

Aynı karara göre Kar Gıda 1994'te kuruldu ve Uzay Gıda'nın yedi yıllık yalnızlığına son verdi. Kar Gıda, Eylül 2002'de Kraft Foods tarafından devralındı. Pringles 1998'de ithalat yoluyla Türkiye'ye girdi; ithal olduğu ve pahalı kaldığı için dağıtımı 2001 sonlarına doğru Dandy Sakız ve Şekerleme Sanayi'ne devredildi.

Pazar paylarına gelince, kararda şirketlerin yaptırdığı pazar araştırmalarından alınan bir tablo var: Frito Lay'in paketli cips pazarındaki payı 1997'de yüzde 73, 2000'de yüzde 63,3; Kar Gıda 1997'de yüzde 23, 2000'de yüzde 27,6. Pringles 1998'de yüzde 6, 1999'da yüzde 13,5 pay göstermiş. Karar Pringles'ı, fiyatı ve dağıtımı yüzünden iki büyük oyuncunun gerçek rakibi saymıyor.

Peki ne oldu?

Lay's, Doritos, Ruffles ve Cheetos bugün de PepsiCo'nun markaları; Türkçe Vikipedi PepsiCo'nun Türkiye'de 1962'den beri bulunduğunu yazıyor. Fruko'yu da 2002'de satın alması, çocukluğumuzun kaybolan meşrubatları yazısında önemli bir ayrıntı.

Kaybolanlara gelince, kesin bir "bu tarihte raftan kalktı" kaydı bulamadığımız markalar var: Cipso, Patos, Pekos, Adios, Çerezos, Lay Lay, Ponpon, Panço, Krispy ve Çıtırcık. Kar Gıda'nın markalarının Kraft devri sonrası geçiş yaşadığı kararda yazıyor, ama tek tek ürünlerin akıbeti yazmıyor. Çerezza Tombi ise 24 Haziran 2020'de BİM marketlerinde nostaljik ürün olarak yeniden satışa çıkarıldı.

Hafıza köşesi

"Cips Türkiye'ye 1990'larda geldi." Resmî karara göre üretim 1986'da başladı; 1990'lar daha çok Kar Gıda ve Pringles'ın girdiği rekabet yıllarıydı.
"Çerezza yerli bir markaydı." Marka yerel olarak konumlandırılmıştı ama Frito Lay'in ürünüydü.
"Pringles hep buradaydı." Hayır, 1998'de ithalatla girdi ve uzun süre pahalı bir ürün olarak kaldı.
"Piknik cipsini herkes bilir." Bu adı hiçbir kaynakta bulamadık; hatıra olarak değerli, ama kayıt olarak doğrulanmış değil.

Sık sorulanlar

Türkiye'de ilk cips hangi yıl üretildi?

Rekabet Kurulu kararına göre 1986'da, Uzay Gıda'nın yatırım yapmasıyla. Şirket yedi yıl boyunca pazarda tek başına kaldı.

Lay's Türkiye'ye ne zaman geldi?

Lay's'in Türkiye'ye giriş yılını tek bir kayıtta bulamadık. Elimizdeki belge Uzay Gıda'nın 1986'da kurulduğunu ve markaların bu şirket çatısında satıldığını gösteriyor; Frito Lay adı Kasım 1999'dan beri kullanılıyor.

Çerezza kimin markası?

Rekabet Kurulu kararında Çerezza, Frito Lay'in "yerel markaları" arasında sayılıyor. Frito Lay ise PepsiCo'nun yavru şirketi.