Sütlü Kakaolu İçecekler: Eski Kutu Tasarımlarının Hikâyesi

O Neydi? Yazı İşleri26 Ekim 20265 dk okuma

Kısa cevap

Türkiye'de kakaolu sütün kutu tasarımlarını yıl yıl anlatan derli toplu bir kayıt bulamadık; yazılı olarak doğrulanabilen şey kutunun kendisinin hikâyesi. Tetra Brik paketi 1963'te İsveç'in Motala kentinde, aseptik sürümü 1969'da çıktı. Pınar, Tetra Pak'ın Brik Aseptic 1000 Base paketiyle Türkiye'ye UHT sütü ilk getiren şirket olarak anılıyor. Okul Sütü Programı'nın 2012'den beri dağıttığı 200 ml'lik kutular ise sade sütle sınırlı, kakaolu değildi.

"Kakaolu süt kutusu" dediğimizde çoğumuz aynı görüntüyü hatırlıyoruz: köşeli bir karton, üstte pipet deliği, yan yüzde çocuk dostu bir çizim. Ama o görüntünün hangi markaya, hangi yıla ait olduğu konusunda hafıza ile kayıt birbirinden ayrılıyor.

Bu yazıda bilmediğimizi bilmediğimiz yerde durmuyoruz, bildiğimizi de kaynağıyla yazıyoruz. Marka marka kutu tasarımı dökümü için güvenilir bir kaynak bulamadık; o yüzden uydurma bir "tasarım kronolojisi" yok. Elimizdeki sağlam parçalar şunlar: ambalajın teknik tarihi, kakaolu içeceğin dünya ve Türkiye bağlamı, ve okul sütü uygulaması.

Asıl mesele: kakaolu süt ile kutu aynı hikâye değil

Kakaolu süt iki ayrı buluşun birleşimi. Biri içeceğin kendisi, öteki onu çocuğun cebine ve sırt çantasına sığdıran karton ambalaj.

İngilizce Vikipedi'nin Nesquik maddesine göre ürünün atası, ABD'de 18 Eylül 1948'de "Nestlé Quik" adıyla çıkan çikolatalı toz karışım. 1950'lerde Avrupa'da "Nesquik" adıyla tanıtıldı; Quik adını kullanan ülkelerde ad 1999'da dünya genelinde Nesquik oldu. Hazır içilen çikolatalı süt ise aynı maddede 1983, tarihçe bölümünde 1984 olarak geçiyor; kaynağın kendi içinde tutarsız olduğu bir nokta bu, o yüzden tek yıl vermiyoruz.

Ambalaj tarafında Tetra Pak'ın kendi tarihçesi net. Şirketin adındaki "Tetra", ilk sıvı gıda kartonunun dörtyüzlü (tetrahedron) şeklinden geliyor. 1958'de Tetra Classic makineleri 200 ml'lik süt ve meşrubat porsiyonlarını da kapsayacak biçimde genişletildi. Köşeli, yığılabilir Tetra Brik ise 1963'te tanıtıldı; ilk makine İsveç'in Motala kentine kuruldu. Aseptik sürüm Tetra Brik Aseptic 1969'da piyasaya çıktı ve şirketin amiral gemisi paket oldu. Bugün Tetra Brik ailesi 80 ila 2000 ml arasında hacimleri kapsıyor; paket 2004'te New York Modern Sanat Müzesi'nin (MoMA) "Humble Masterpieces" sergisinde, 2011'de Londra Bilim Müzesi ile Vitra Tasarım Müzesi'nin "Hidden Heroes" sergisinde yer aldı.

Dönem bağlamı: Türkiye'de süt kutuya nasıl girdi?

Aseptik ambalajın Türkiye'deki izini Tetra Pak'ın kendi vaka yazısı veriyor. Yazıya göre Pınar 1973'te kuruldu, merkezi İzmir'de ve Yaşar Holding'e ait; Tetra Pak ile ilişkisi 1970'lerin başına uzanıyor. Aynı yazıda Pınar'ın UHT sütü Türkiye pazarına Tetra Brik Aseptic 1000 Base ambalajıyla ilk getiren firma olduğu, aromalı sütleri de ilk sunanlar arasında yer aldığı belirtiliyor. Yazı bir ambalaj üreticisinin müşteri öyküsü olduğu için "ilk" iddiasını bağımsız bir kaynakla doğrulayamadık; bu yüzden "şirket bu şekilde anlatıyor" diye okumak gerekiyor.

Nestlé tarafında Invest in Türkiye'nin şirket sayfası şunları veriyor: Türkiye'ye giriş 1909'da, ilk satış ofisi Karaköy'de; 1927'de Feriköy'de ilk çikolata fabrikası; 1968'de Chokella; 1984'te Nescafé; 1986'da Nesquik. Sayfadaki cümle Nesquik'i Nestlé'nin ilk çikolatalı toz içeceği diye anıyor ve 1986'yı veriyor; Vikipedi'deki 1948 tarihiyle çeliştiği için bu yılı Türkiye'ye ilk giriş tarihi olarak okumuyoruz. Türkiye'de satışa ilk çıkış yılına dair yazılı bir kayıt bulamadık.

Sütaş'ın kuruluş yılı İngilizce Vikipedi'ye göre 1975; kurucu Sadık Yılmaz, yer Bursa Karacabey'deki Uluabat köyü. Şirketin kakaolu süt serüvenine dair o sayfada bir bilgi yok.

Somut detay: kutuda ne yazılıydı, kutu kimin eline verilirdi?

Kutunun tasarım dili bir yana, kutunun eline geçtiği yer olarak okul çok somut bir kayıt bırakmış. Tarım ve Orman Bakanlığı'nın 5 Şubat 2018 tarihli haberine göre Okul Sütü Programı 2011-2012 eğitim öğretim yılından beri uygulanıyor. O dönemde yaklaşık 6 milyon öğrenciye yaklaşık 255 milyon paket süt dağıtılacaktı; programın başından o güne yaklaşık 1,5 milyar kutu dağıtılmıştı.

Resmî Gazete'de 19 Eylül 2013'te yayımlanan 2013/58 sayılı tebliğ ayrıntıyı veriyor:

Ambalaj hacmi: 200 ml
Süt türü: yağlı, sade UHT içme sütü
Sıklık: haftada 3 gün (pazartesi, çarşamba, cuma)
Kapsam: anaokulu, uygulama sınıfı, anasınıfı ve ilkokul öğrencileri

Yani okulda dağıtılan kutu kakaolu değildi. Tebliğ ambalajın şeklini ve üzerindeki yazıları ayrıntılı vermiyor; bunların Tarım Bakanlığı koordinasyonunda, Sağlık Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı ile iş birliği içinde belirleneceğini söylüyor. Çocukluğumuzun "okuldaki süt kutusu" hatırasını, kakaolu markalı kutularla karıştırmak kolay.

Kakaolu sütün çağdaş bir örneği Pınar'ın protein sütü: Nisan 2017'de kakao ve vanilya aromasıyla çıktı, vaka yazısına göre sade sütten yaklaşık %70 daha fazla protein içeriyor, laktozsuz ve şekersiz. Ambalajı Tetra Prisma Aseptic 500 Edge DreamCap 26; yazı bunu Türkiye'de bir ilk olarak anıyor. Ürünün 2018 satışlarının 2017'nin neredeyse üç katına çıktığı da aynı kaynakta yazıyor.

Peki ne oldu?

Kakaolu süt kutuları yok olmadı; biçim değiştirdi. Kesin olan şu: Nestlé Türkiye'nin sayfası bugün 800'ün üzerinde ürünü ve yaklaşık 50 markayı sayıyor, ürünlerin %92'si Türkiye'de üretiliyor.

Eski kutu tasarımlarının bir arşivi, yani marka marka ve yıl yıl karşılaştırmalı bir görsel kayıt, şu anda elimizde yok. Elinde eski bir kutu, gazete reklamı ya da ambalaj fotoğrafı olan okurlar bu yazının eksik kalan bölümünü tamamlayabilir.

Hafıza köşesi

"Okuldaki süt hep kakaolu verilirdi." Aslında 2013/58 sayılı tebliğ dağıtılan sütü sade UHT süt olarak tanımlıyor; kakaolu süt okul programının parçası olarak görünmüyor.
"Tetra Pak kutusu Türkiye'de de İsveç'le aynı yıl çıktı." Aslında Tetra Brik 1963'te Motala'da tanıtıldı; Türkiye'de UHT süt, Pınar'ın anlatısına göre Tetra Brik Aseptic 1000 Base ile geldi ve Pınar-Tetra Pak ilişkisi 1970'lerin başına uzanıyor. Net bir ilk satış yılı bulamadık.
"Nesquik 1986'da icat edildi." Aslında ürün 1948'de ABD'de Nestlé Quik adıyla çıktı; 1986, Nestlé Türkiye sayfasında geçen bir tarih ve Türkiye'ye giriş tarihi olarak doğrulanmış değil.

Sık sorulanlar

Tetra Brik kutu ne zaman icat edildi?

Tetra Brik 1963'te tanıtıldı ve ilk makine İsveç'in Motala kentine kuruldu. Aseptik sürümü Tetra Brik Aseptic 1969'da çıktı.

Okul sütü kakaolu muydu?

Hayır, kayıtlara göre sade. 2013/58 sayılı tebliğ 200 ml'lik yağlı, sade UHT içme sütünü haftada üç gün dağıtılacak süt olarak tanımlıyor.

Türkiye'de UHT sütü ilk kim getirdi?

Tetra Pak'ın vaka yazısına göre Pınar, Tetra Brik Aseptic 1000 Base ambalajıyla Türkiye'ye UHT sütü ilk getiren firma. Bu bilgi ambalaj üreticisinin anlatımı olduğu için bağımsız bir kaynakla doğrulanmadı.

Nesquik Türkiye'ye ne zaman geldi?

Yazılı bir kayıt bulamadık. Nestlé Türkiye 1909'dan beri pazarda ve şirketin sayfası Nesquik için 1986'yı anıyor, ama bu yıl Türkiye'deki ilk satışı doğrulamıyor.

İlgili neydi'ler

Kaynaklar

Paylaş:WhatsApp X