Yedi Numara Draje ve Big Bang Sakızı: Okul Önü Büfelerinin Klasikleri
O Neydi? Yazı İşleri6 dk okuma
Okul önü büfelerinin draje sakızları, Kent'in 1960'ta başlayan sakız üretimiyle ve 1974'te çıkan Tipitip ile kurulan bir pazarın çocuklarıydı. "Yedi Numara draje" ve "Big Bang sakızı" adları birçok kişinin belleğinde duruyor, ama bu yazı hazırlanırken ikisi için de çıkış yılını ya da üreticisini gösteren bir şirket kaydına, dönem gazetesine veya katalog sayfasına ulaşılamadı. Aşağıda belgelenen kısım ile bellekte kalan kısım ayrı yazıldı.
Büfenin camına yapışmış kâğıt torbaları, bozuk paranın avuçta ısınmasını ve "bir tane de ondan" demenin ağırlığını çoğumuz hatırlıyoruz. Hatırlamadığımız şey, hangi rengin hangi markaya ait olduğu. Draje sakızlar çoğu zaman paketsiz, avuç dolusu satılırdı; ambalaj olmayınca marka adı da bellekten çabuk silinir.
Bu yüzden iki ad, "Yedi Numara" ve "Big Bang", nostalji listelerinde ağızdan ağıza dolaşsa da yazıya dökülmüş bir izi az. Nostalji bir hafıza oyunudur: "herkes böyle hatırlıyor" ile "böyle oldu" arasındaki farkı baştan söylemek, yazının güvenilir kalmasının tek yolu.
Asıl mesele: iki ad, belgesiz bir hatıra
"Yedi Numara" adı arama yaptığınızda önce başka bir şey olarak çıkıyor: TRT 1'de 9 Ekim 2000 ile 23 Haziran 2003 arasında yayınlanan, 92 bölümlük bir gençlik komedisi. Dört kız arkadaşın ve iki kuzenin İstanbul'da kiralık bir evde yaşadığı bu dizi, 39 bölümlük ilk sezonuyla başlamıştı. Draje sakız olarak "Yedi Numara" için ise bu çalışmada açılan hiçbir kaynakta kayıt yok.
"Big Bang" için de durum benzer. Dönemin sakız anılarını sıralayan listelerde Big Babol, Turbo, Mino, Center Fresh, Cicoz ve Mabel adları geçiyor; Big Bang geçmiyor. Bu, markanın hiç var olmadığı anlamına gelmez. Yalnızca kayda geçmediğini, ya da belleğin iki ayrı ürünü tek isimde birleştirmiş olabileceğini gösterir. Burada görev tahmin yürütmek değil, "net kayıt yok" demektir.
Dönem bağlamı: büfe rafını kuran sakız pazarı
Büfedeki draje sakızın arkasında on yıllarca süren bir sanayi vardı. Kent Gıda'nın tarihçesine göre şirketin sakız üretimi 1960'ta şekerle birlikte başladı. 1971'de Missbonbon, 1973'te Tofy çıktı; 1974'te piyasaya verilen Tipitip, Türkiye'nin çizgi karakterli ilk büyük boy sakızı olarak anılıyor. 1986'da Topitop, 1987'de ilk jelibon geldi.
Rakip tarafta Dandy adı vardı: Jak Amram, 1972'de Danimarka lisansıyla Dandy'yi kurdu. Aynı şirketin şekersiz sakızı Falım 1989'da raflara girdi ve 2006'ya gelindiğinde pazarın yaklaşık yüzde 30'unu tutuyordu. Intergum çatısı altındaki şirketin tamamı o yıl pazarın yüzde 46'sına ve 109 milyon dolarlık ciroya ulaşmıştı. Yani çocukların harçlıkla aldığı renkli sakızlar, çok büyük bir pazarın en küçük rafıydı.
Somut detaylar: belgelenen büfe sakızları
Dönemin nostalji dökümlerinde adı geçen ürünler, bellekle belgenin buluştuğu nadir noktalar:
- Turbo: İçinden araba resimleri çıkan sakız; şekeri bitse bile tekrar çiğneme isteği uyandırırdı. Resimler takas edilirdi.
- Mino: Karışık meyve aromalı draje sakız. Tadı hemen kaybolur, her tanesi miniciktir; hepsini ağza doldurup kocaman bir sakız yapılırdı.
- Big Babol: Sıradan sakızların en az ikisinin vereceği tadı tek parçayla verdiği anlatılır.
- Center Fresh: İçinde tatlı bir akışkan olan sakız.
- Cicoz: Pakette üç top sakız bulunurdu.
- Mabel: Kibrit kutusu büyüklüğünde parçalarıyla bilinirdi.
- Minti: Naneli sakızın "zilyon çeşit" öncesindeki hâli.
Bu listede "Yedi Numara" ve "Big Bang" yok. Belirsizliği saklamak yerine yazıya koymak, okurun elindeki hatırayı düzeltme fırsatına da çeviriyor: sizin hatırladığınız bir ambalaj, kutu ya da büfe varsa, o kayıt değerlidir.
Kent Gıda'nın zaman çizelgesi: büfe rafının arkasındaki fabrika
Büfe sakızlarını anlamak için raftan geriye, fabrikaya bakmak gerekiyor. Kent Gıda'nın kendi tarihçesi, bu pazarın hangi sırayla kurulduğunu yıl yıl veriyor:
| Yıl | Kent Gıda'da ne oldu |
|---|---|
| 1927 | Şirket kuruldu |
| 1956 | Modern tesislerle İstanbul'a taşındı |
| 1960 | Şekerlemenin yanında sakız üretimi başladı |
| 1971 | Missbonbon çıktı, Miss şeker ailesinin ilk üyesi |
| 1973 | Tofy, ilk karamela markası olarak raflara girdi |
| 1974 | Tipitip, çizgi karakterli ilk büyük sakız |
| 1980 | Madlen çikolata ve Olips dolgulu bonbon |
| 1986 | Topitop |
| 1987 | Türkiye'nin ilk jelibonu |
| 2000 | İlk Kent Bayram televizyon reklamı |
Tabloya bakınca iki şey dikkat çekiyor. Birincisi, sakız ve şeker markalarının neredeyse hepsi 1970'ler ile 1980'ler arasında, yani büfe kuşağı çocuk olmadan hemen önce doğmuş. İkincisi, tabloda draje sakız diye ayrı bir satır yok. Şirketin kendi anlatımı çizgi karakterli sakızı, jelibonu ve çikolatayı öne çıkarıyor; torbayla satılan küçük drajeler hiçbir yılın başlığı olmamış. Bu, o ürünlerin hiç üretilmediği anlamına gelmez, yalnızca resmî anlatıda yer bulmadıklarını gösterir.
Neden bu ürünlerin izi kaybolur
Kayıt bırakmayan ürünlerin ortak bir yapısı var. Paketsiz ya da çok sade ambalajla satılıyorlar, marka adı çocuk için değil toptancı için önemli, reklam bütçesi yok ve hacim küçük. Dönem gazeteleri ise gençlik dizilerini ve büyük markaların kampanyalarını yazdı; bir mahalle büfesinin kavanozundaki sakız habere konu olmadı. 2006'da Intergum'un 109 milyon dolarlık cirosu ve yüzde 46'lık pazar payı Hürriyet'e konu oldu; bu çalışmada açılan kaynakların hiçbirinde ise o rakamın içinde tek tek hangi küçük ürünün ne kadar sattığı ayrıntılanmıyordu.
Bu yüzden yazının dürüst sonucu şu: Yedi Numara ve Big Bang için "yoktu" demiyoruz, "kanıtımız yok" diyoruz. Elinizde bir ambalaj, bir fotoğraf ya da dönemden bir fiş varsa, gerçek kaynak o olur.
Büfe bellek haritası: hatırlanan adlar ve belgeli adlar
Aynı sokaktaki iki çocuk aynı sakızı farklı adla anabilir. Biri rengine göre çağırır, öbürü torbanın üzerindeki yazıya. Bu yüzden listelerde Turbo ile Mino yan yana durur, ama Yedi Numara ya da Big Bang gibi adlar bir bölgeye, bir okul önüne özgü kalmış olabilir. Böyle yerel adlar yazılı kayda geçmediği için ancak toplu hatıra çalışmalarıyla ortaya çıkar. Oneydi.com'un amacı da, bu ayrımı açık tutarak, belgeli olanı belgesiz olandan ayırmak.
Peki ne oldu?
Kent Gıda'nın yolu şöyle ilerledi: 2002'de Cadbury çoğunluk hissesini aldı (yüzde 51, 95 milyon dolar), 2007'de Intergum'u 450 milyon dolara alıp iki şirketi Kent Gıda çatısında topladı. 2010'da Kraft Foods, Cadbury'yi satın aldı; 2012'de Kraft'ın gıda kolu ayrılarak Mondelēz International kuruldu. Bu zincirde raflardan çekilen markalar oldu, adı bile unutulanlar oldu. Küçük draje sakızların büyük bölümü, hacmi düşük olduğu için, dönem yayınlarında iz bırakmadan kayboldu.
Burada yapılabilecek en dürüst iş, hatırlanan ile belgelenen arasına çizgi çekmek. Bu çalışmada açılan kaynaklar Kent Gıda'nın sakız tarihini yıl yıl veriyor, Intergum'un rakamlarını Hürriyet'te gösteriyor ve TRT 1'deki Yedi Numara dizisini Vikipedi'de kaydediyor. Büfedeki torbaların içindeki draje sakızlar ise bu kayıtların hiçbirinde ayrı bir başlık değil.
Hafıza köşesi
- "Yedi Numara bir draje sakızıydı." Bu çalışmada açılan kaynaklarda "Yedi Numara" adı yalnızca 2000-2003 arasında TRT 1'de yayınlanan dizi olarak geçiyor. Draje olarak belgeli kayıt bulunamadı.
- "Big Bang, Big Babol'un eski adıydı." Bunu destekleyen bir kaynak yok. İki adın birbirine karışmış olması mümkün, ama kanıtı yok.
- "Büfe sakızlarının hepsi yabancıydı." Kent Gıda 1960'tan beri Türkiye'de sakız üretiyordu ve Cadbury'ye geçişi 2002'de oldu; Tipitip gibi sakızlar o öncesine ait.
Sık sorulanlar
Yedi Numara draje sakızı gerçekten var mıydı?
Bu çalışmada ona dair şirket kaydı, dönem yayını ya da katalog bulunamadı. "Yedi Numara" adı yalnızca 2000-2003 arasında yayınlanan TRT 1 dizisi olarak doğrulandı. Hatıra gerçek olabilir, ama kaynaksız.
Big Bang sakızını kim üretiyordu?
Üreticisi için güvenilir bir kayıt bulunamadı. Dönemin sakız listelerinde Big Babol, Turbo, Mino gibi adlar geçiyor, Big Bang geçmiyor.
Türkiye'de ilk çizgi karakterli sakız hangisiydi?
Kent Gıda tarihçesine göre 1974'te çıkan Tipitip, Türkiye'nin çizgi karakterli ilk büyük boy sakızıdır.
Draje sakızlar neden paketsiz satılırdı?
Bu konuda belgeli bir kayıt bulunamadı. Büfe anılarında avuç dolusu alınan renkli sakızlar anlatılıyor, ama satış biçimini açıklayan bir dönem kaynağı açılmadı.
İlgili neydi'ler
- Süpermarket Kasa Önü Şekerleri: Bir Nesil Neyi İsterdi?
- Sakızın İçinden Çıkan Çıkartmalar: Takas Ekonomisinin Doğuşu
- Okul Kantininin Tostu Neden O Kadar Lezzetliydi?
- Artık Üretilmeyen Çikolatalar ve Abur Cuburlar
- Çocukluk atıştırmalıkları kategorisi