Dondurma Külahının İçindeki Sürpriz: Eski Dondurma Markaları

Bu başlık iki ayrı şeyi karıştırıyor: bir hatıra (külahı ısırınca çıkan çikolata) ve bir liste (eski dondurma markaları). İkisine de yalnızca açıp okuduğumuz kaynakların izin verdiği kadar yaklaşıyoruz. Adını andığımız her markanın hikâyesini yazamıyoruz; yazamadıklarımızı da açıkça söylüyoruz.

Önce külahın içindeki şeye, sonra raflardaki markalara bakalım. Atıştırmalık hafızasının geri kalanı için artık üretilmeyen çikolatalar ve abur cuburlar yazısı iyi bir yan okuma.

Külahın içindeki çikolata nereden çıktı?

Külahlı dondurmanın eski derdi, dondurmanın gofreti nemlendirip yumuşatmasıydı. İngilizce Vikipedi'deki Cornetto maddesine göre 1959'da Napoli'de iki dondurma üreticisi, Spica ve Mario Faccenda, bu sorunu külahın iç yüzünü yağ, şeker ve çikolatadan oluşan bir kaplamayla dondurmadan ayırarak çözdü. Yani çocukların ısırınca bulduğu çikolatalı iç, süs değil, külahın çıtır kalması için bulunmuş bir önlemdi.

Aynı madde, Unilever'in 1962'de Cornetto markasının sahibi Spica'yı satın aldığını ve ürünü İtalya'da Algida adıyla pazarlamaya başladığını yazıyor. Yani Türkiye'de tanıdığımız Algida adı da bu hikâyenin içinden geliyor. Başka kaynaklar satın alma ya da yaygın üretim tarihini farklı veriyor; biz maddenin yazdığı 1962'yi aktarıyoruz ama tek kaynağa dayandığını belirtiyoruz.

Külahın ucundaki çikolata damlasının ayrıca bir buluş olup olmadığını okuduğumuz kaynaklarda göremedik. Kaplamanın ucu da kapladığını düşünmek mantıklı, ama bunu belgeye bağlayamıyoruz.

Külaha oyuncak ya da hediye koyuyorlar mıydı?

Başlıkta "sürpriz" geçtiği için bunu aradık. Dondurma külahının içinden çıkan oyuncak, hediye ya da çıkartma için ne Vikipedi'de, ne dönem gazetelerinde, ne de markaların okuduğumuz sayfalarında bir kayıt bulduk. Kayıtlı olan çıkartma kültürü sakız ve gofret paketleriyle ilgili; onu sakızın içinden çıkan çıkartmalar yazısında anlattık. Dondurma külahında hediye varsa, bunu doğrulayacak bir ambalaj ya da reklam gerekir.

Türkiye'de paketli dondurma kimlerin elindeydi?

Panda ile başlayalım. Türkçe Vikipedi'deki kısa maddeye göre Panda, yerli sermayeyle kurulmuş, Türkiye'nin ilk endüstriyel ambalajlı dondurma üreticisi. Hürriyet'in 23 Haziran 2008 tarihli haberi şirketin 1984'te 500 derin dondurucu ve 4 araçla kurulduğunu, ilk dondurmanın tadını beğenmedikleri için bir yıl beklediklerini ve satışa 1985'te başladıklarını anlatıyor. Aynı haberde çıtalı dondurma ana ürün olarak geçiyor; 2001-2002'de çıkardıkları acılı dondurma ise tutmamış.

Haber ayrıca bir önceki yıl yaklaşık 25 milyon litre satıldığını, Türkiye'de yaklaşık 40.000 satış noktası olduğunu ve üretimin saatte 1 tondan 16 tona çıktığını yazıyor. Panda, 800 milyon YTL'lik pazarda ikinci ya da üçüncü sırada gösteriliyor.

Algida tarafında Milliyet'te çıkan sponsorlu bir yazı, markanın Türkiye'de 1990'da tamamen yerli üretimle başladığını söylüyor. Reklam içeriği olduğu için bu tarihi kesin saymıyoruz. Dünya gazetesinin 8 Nisan 2014 tarihli haberine göre Algida %73 pazar payıyla lider; pazar 200 milyon litre, Konya fabrikası ise 2013'te üretime başlamıştı.

2005 yazında raflarda neler vardı?

Hürriyet'in 29 Temmuz 2005 tarihli haberi, o yazın raf fotoğrafını veriyor:

• Algida: 100 çeşit, o yıl 15 yenisi. Pazar lideri. Süper Cornetto 1,75 YTL, Max Frigola ve Max Maximuz 1,5 YTL.
• Magnum: 1989'da piyasaya çıkan Magnum'un ilk light versiyonu 2 YTL'ydi, %30 daha az kalorili.
• Panda: 53 çeşit, 7 yenisi. Sen Ben 2 YTL, Rico ve Esmerim 1 YTL.
• Ülker Golf: 22 çeşit. Çokoprens sandviç dondurma 1 YTL. Üst marka Royal ile Kazandibi, Maraş ve Pasta çeşitleri satılıyordu.

Haberde kişi başı yıllık tüketim 1,2 litre, pazar 400 milyon dolar, paketli dondurmanın payı %65. Max için ayrıca Türkçe Vikipedi'deki Algida maddesi, onu aslan maskotlu buzlu meyve markası olarak tanımlıyor. Magnum'un Danimarka'da, Aarhus'ta Frisko tarafından geliştirildiğini ve 1989'da tanıtıldığını İngilizce Vikipedi yazıyor.

Meşrubat tarafındaki benzer kayıp listesi için çocukluğumuzun kaybolan meşrubatları yazısına, kasa önü reflekslerine dair süpermarket kasa önü şekerleri yazısına bakabilirsiniz.

Peki ne oldu?

Panda kaybolmadı. Migros'un çevrim içi sayfasında "Panda Efsane 1985 Stix Dondurma 6'lı 420 ml" adıyla bir ürün listeleniyor; sayfa üreticiyi belirtmiyor, "1985" ifadesinin anlamını da açıklamıyor. Markanın bugünkü sahipliği, Namet ile ilişkisi ya da bir devir olup olmadığı hakkında okuduğumuz hiçbir kayıtta bilgi yok; Vikipedi taslağı bu başlıkları eksik olarak işaretlemiş.

Magnum tarafında İngilizce Vikipedi, Unilever'in 2025'e kadar sahip olduğunu, ayrılma kararının Mart 2024'te açıklandığını ve sürecin Aralık 2025'te tamamlanarak markanın Hollanda merkezli The Magnum Ice Cream Company'ye geçtiğini yazıyor.

Hafıza köşesi

• "Külahın içinden oyuncak çıkardı." Bunu doğrulayamadık. Dondurma külahı hediyesine dair bir ambalaj, reklam ya da gazete kaydı bulamadık. Elinizde varsa güncelleriz.
• "Cornetto'nun ucundaki çikolata ayrı bir buluştu." Kaynaklarda külahın içini kaplayan çikolatalı katman anlatılıyor; ucundaki damlanın ayrı bir buluş olduğuna dair kayıt bulamadık.
• "Panda'yı Algida satın aldı ya da Namet'e devretti." Bunu belgeleyen kaynak bulamadık. Vikipedi taslağı devir konusunu eksik bırakmış; biz de yazmıyoruz.
• "Dondurmam, Epsilon, Winner, Nogger, Kaptan Pirate hep vardı." Bu adların çıkış ve kalkış yıllarını doğrulayamadık; okuduğumuz kaynaklarda hiçbiri tarihle birlikte geçmiyor.

Sık sorulanlar

Dondurma külahının içindeki çikolata ne işe yarar?

Külahın içini dondurmadan yalıtır. Cornetto için kayıtlı açıklama, gofretin ıslanıp yumuşamasını önlemek üzere yağ, şeker ve çikolatadan bir kaplama kullanıldığı yönünde.

Cornetto ne zaman çıktı?

İngilizce Vikipedi'ye göre 1959'da Napoli'de Spica ve Mario Faccenda tarafından tanıtıldı. Unilever 1962'de Spica'yı satın aldı ve ürünü İtalya'da Algida adıyla pazarladı.

Panda dondurma ne zaman kuruldu?

1984'te, yerli sermayeyle. Hürriyet'in 2008 haberine göre ilk satışlar 1985'te başladı. Marka bugün de perakendede listeleniyor.

Algida Türkiye'de ne zaman başladı?

Milliyet'teki sponsorlu bir yazıya göre 1990'da. Tek ve reklam niteliğinde bir kaynak olduğu için bağımsız bir doğrulama bulamadık.

İlgili neydi'ler

• Artık üretilmeyen çikolatalar ve abur cuburlar
• Eti Browni ve Özmo ne zaman çıktı: efsane gofretlerin hikâyesi
• Çocukluğumuzun kaybolan meşrubatları: Fruko'dan Yedigün'e
• Eski bayram şekerleri: markalar ve bugün ne oldukları
• Çocukluk atıştırmalıkları arşivi

Kaynaklar

• Wikipedia: Cornetto (frozen dessert)
• Wikipedia: Magnum (ice cream)
• Vikipedi: Algida
• Vikipedi: Panda (dondurma)
• Hürriyet: Dondurma tüketimi ikiye katlandı (2005)
• Hürriyet: 50 milyon dolara fabrika kuracak Panda (2008)
• Dünya: Algida yaza 26 yeni ürünle giriyor (2014)
• Milliyet: Türkiye'nin dondurma ihracatında bir rekor (sponsorlu)
• Migros: Panda Efsane 1985 Stix