Trabzon'un Eski Adı Neydi? Trapezus'tan Trabzon'a

Ankara'nın Ankyra'sı, İzmir'in Smyrna'sı gibi Trabzon'un da yazıya geçmiş eski bir adı var ve bu ad bugünkü adından çok uzak değil. Fark, adın Yunancadan Türkçeye geçerken biraz aşınması. Kentin hikâyesi de adın ardında yatan tepe ve limanla başlıyor.

Bu yazıda yalnızca üç Vikipedi maddesinde yazanı aktarıyoruz: Türkçe Trabzon maddesi, İngilizce Trabzon maddesi ve Trabzon İmparatorluğu maddesi. Maddeler arasında ayrıntı farkı olan yerleri işaretledik. Ad kökeni için ayrıca bir ders kitabı ya da kurum kaydı bulamadık.

Trapezous: adın anlamı ve öteki yazılışları

Türkçe Vikipedi, kentin ilk kayıtlı adının Yunanca Trapezous olduğunu yazıyor. Ad, kentin kurulduğu yerdeki masa biçimli merkezî tepeye atfen verilmiş; trapeza Yunancada "masa" demek. İngilizce maddede de aynı açıklama var: Trapezous, Yunancada "masa" anlamına geliyor.

Aynı maddeye göre ad farklı dillerde farklı yazılmış:

• Latince: Trapezus
• Pontus ve Modern Yunanca: Trapezounta
• Gürcüce: T'rap'izoni
• Ermenice: Trapizon
• Osmanlıca ve Farsça: طربزون
• Batı dilleri: Trebizond, Trapezunt, Trebisonda

Vikipedi bir dönem "Tara Bozan" biçiminin de kullanıldığını ekliyor. Bu biçimin hangi yıllara ait olduğunu maddede bulamadık.

Kuruluştan Roma'ya: MÖ 756'dan 3. yüzyıla

Türkçe maddeye göre kent MÖ 756'da Sinop'tan gelen Miletli tüccarlarca kuruldu, ondan önce bölgede Kolhisliler ve Halibeler yaşıyordu. İngilizce madde MÖ 547 ile 333 arasında Büyük Kyros'un kenti Ahameniş İmparatorluğu'na kattığını yazıyor ve MÖ 4. yüzyılda kentte gümüş drahmi basıldığını ekliyor.

Ksenofon'un On Binler'i, Pers topraklarından çekilirken ulaştıkları ilk Yunan kenti olarak Trabzon'a geldi; İngilizce madde bunu yaklaşık MÖ 401'e koyuyor. MÖ 2. yüzyılda kent Pontus Krallığı'na katıldı. VI. Mithridatis döneminde Pontus donanmasının ana limanıydı. MÖ 66'da Mithridatis yenilince kent kısa bir süre Galatlara verildi, sonra Pontus hanedanına döndü.

Roma döneminde İmparator Hadrianus 129'da doğu sınırını denetlerken kente uğradı. Türkçe madde, Hadrianus'un limanı iyileştirdiğini yazıyor. 257'de Gotlar, 258'de Persler kenti yağmaladı. İngilizce madde Hristiyanlığın 3. yüzyılda kentte var olduğunu ve 325'teki İznik Konsili'nde kentin kendi piskoposunun bulunduğunu söylüyor.

Trabzon İmparatorluğu: 1204'ten 1461'e

1071'deki Malazgirt Muharebesi'nden sonra kent Selçuklu yönetimine girdi; Theodoros Gabras sonradan kenti kendi toprağı gibi yönetti ve 1098'de öldürüldü. Asıl dönüm noktası 1204.

Trabzon İmparatorluğu maddesine göre I. Aleksios Komnenos, Gürcü Kraliçesi Tamara'nın desteğiyle 1204 Nisan'ında Trabzon'da imparatorluğunu ilan etti. Madde, Aleksios'un kuruluşta 22 yaşında olduğunu ve 1222'de öldüğünü yazıyor. Türkçe Trabzon maddesi imparatorluğun Konstantinopolis'in yağmalanmasından kısa süre önce kurulduğunu belirtiyor; imparatorluk maddesi yağmanın tarihini 12 Nisan 1204 olarak veriyor.

İngilizce maddede bu dönemden şu tarihler var:

• 1306: Cenevizliler Leonkastron kalesini satın aldı.
• 1310: Büyük bir şehir yangını çıktı.
• Eylül 1347: Kente veba ulaştı.
• 1348: Tur Ali Bey'in kuşatması başarısız oldu.

Türkçe madde, imparatorluğun Bizans'ın ardıl devletleri arasında en uzun ömürlüsü olduğunu söylüyor. Ticaretle zenginleşti, Cenevizli ve Venedikli tüccarların uğrak noktası oldu.

1461 ve sonrası

Konstantinopolis 1453'te düştü; Trabzon sekiz yıl daha direndi. İmparatorluk maddesi, Fatih Sultan Mehmed'in yaklaşık 140.000 kişilik orduyla gelip yaklaşık bir aylık direnişin ardından 15 Ağustos 1461'de şehri aldığını yazıyor. Son imparator David kenti teslim etti.

Osmanlı döneminde Trabzon 1598'den itibaren Trabzon Eyaleti'nin merkeziydi, 1867'de eyalet vilayet oldu. 15 Nisan 1916'da Rus ordusu kenti ele geçirdi. Lozan Antlaşması kenti Türkiye Cumhuriyeti sınırlarına kattı; Türkçe madde, mübadele kapsamında Rum nüfusun büyük bölümünün Yunanistan'a gönderildiğini yazıyor. Kent 1923'te il merkezi oldu.

Osmanlı'nın son yılları: bombardıman ve işgal

İngilizce maddede 20. yüzyıl başının kayıtları var. 1912'de kentte Sümer Opera Binası açıldı. 1914-1915 kışında Rus donanması kenti 5 kez bombaladı ve yaklaşık 1.300 kişi öldü. 4 Mart 1916'da Rus birlikleri Rize'nin doğusundaki Atina'ya çıktı; 15 Nisan 1916'da kent Rus eline geçti. Madde, Osmanlı yönetiminin kenti önceden Metropolit Khrysanthos Philippidis'e bıraktığını yazıyor. Mart-Nisan 1918'de kentte Trabzon Barış Konferansı toplandı.

Aynı madde 1895'te vilayette 1.000 ile 2.000 Ermeni'nin öldürüldüğünü, 1915 Temmuz'unda erkek nüfusun büyük bölümünün kafileler hâlinde güneye yürütülüp bir daha görülmediğini kaydediyor. Bu olayların ayrıntısı ve yorumu için maddeye bakmak gerekir; biz yalnızca tarihleri aktarıyoruz.

Adın izini taşıyan eski yapılar

Kentin eski çağlarından kalan kayıtlar da maddede yer alıyor. Vazelon Manastırı'nın 270'te, Sumela Manastırı'nın 386'da kurulduğu yazılıyor. Trabzon Ayasofya Kilisesi'nin I. Manuil döneminde, 13. yüzyılda yapıldığı ve içinin fresklerle bezendiği ise imparatorluk maddesinde geçiyor. Trabzon İmparatorluğu maddesi ayrıca Aleksios'un kardeşi David'in Trabzon Ordusu'nun başkomutanı olduğunu söylüyor.

Peki ne oldu?

Kentin adı bugün Trabzon, ama Batı kaynaklarında Trebizond hâlâ geçiyor. 2012'de büyükşehir statüsü kazanan kentin merkez ilçesi Ortahisar adını aldı. Türkçe Vikipedi'nin verdiği 2023 nüfusu 824.352 kişi.

Adın Trapezous'tan Trabzon'a nasıl dönüştüğünü ayrıntılı anlatan bir dil kaydı bulamadık; Vikipedi yalnızca farklı dillerdeki biçimleri sıralıyor.

Hafıza köşesi

• "Trabzon'un adı Osmanlı döneminden kalma." Vikipedi'ye göre ad Yunanca Trapezous'tan geliyor ve "masa" anlamına geliyor; Osmanlıca yazılış sonradan geldi.
• "Fetihle Bizans tamamen bitti." İstanbul 1453'te alındı, ama Trabzon İmparatorluğu 1461'e kadar sürdü.
• "Trabzon İmparatorluğu İstanbul düştükten sonra kuruldu." Vikipedi'ye göre kuruluş 1204'te, Konstantinopolis'in yağmalanmasından kısa süre önceydi; 1453 kuruluş değil İstanbul'un fetih tarihi.

Sık sorulanlar

Trabzon'un eski adı neydi?

Yunanca Trapezous, Latincede Trapezus. Ad "masa" demek ve kentin kurulduğu masa biçimli tepeye gönderme yapıyor.

Trabzon'u kim kurdu?

Vikipedi'ye göre MÖ 756'da Sinop'tan gelen Miletli tüccarlar. Ondan önce bölgede Kolhisliler ve Halibeler yaşıyordu.

Trabzon ne zaman Osmanlı'ya geçti?

15 Ağustos 1461'de. Trabzon İmparatorluğu maddesine göre Fatih Sultan Mehmed yaklaşık bir aylık direnişin ardından kenti aldı ve son imparator David kenti teslim etti.

İlgili neydi'ler

• Ankara'nın eski adı neydi? Ankyra'dan Angora'ya
• İzmir'in eski adı neydi? Smyrna'nın hikâyesi
• İstanbul'un eski adları neydi? Byzantion'dan bugüne
• Çarşı kelimesi nereden geliyor? Dört yol ağzının hikâyesi
• Arşiv

Kaynaklar

• Trabzon - Vikipedi
• Trabzon - Wikipedia
• Trabzon İmparatorluğu - Vikipedi