İstanbul'un Eski Adları Neydi? Byzantion'dan Bugüne

O Neydi? Yazı İşleri9 Ağustos 20265 dk okuma

İstanbul'un bilinen en eski adı Byzantion'dur. Kentin adı sırasıyla Byzantion, Byzantium, kısa bir dönem Augusta Antonina, 330'dan sonra Konstantinopolis ve son olarak İstanbul olmuştur; bu son geçiş de resmen 1930'da tamamlanmıştır. Yani şehir tarih boyunca tek bir isim değil, birbirine eklenen bir isim zinciri taşımış.

Bu zincirin her halkası bir siyasi kırılmaya denk gelir. Kuruluş, imparatorluk başkenti olma, Roma'nın ikiye bölünmesi, Osmanlı fethi ve cumhuriyetin uluslararası yazışma kuralı. İsim her değiştiğinde şehri yöneten güç de değişmiştir.

View from the Galata Tower, Istanbul

Görsel: Fulvio Spada - CC BY-SA

Byzantion'dan Konstantinopolis'e

Hikaye Ege kıyısından gelen bir koloni kurma hareketiyle başlıyor. Yenikapı'da bulunan kalıntılarla tarihi 8500 yıl önceye dayanan şehre, MÖ 667'de Antik Yunanistan'daki Megara'dan gelen Dorlu Yunanlı yerleşimciler bir koloni kurdu ve yeni koloniye kralları Byzas şerefine "Byzantion" adını verdi. Kaynaklar arasında kuruluş tarihi için MÖ 667 ile MÖ 657 gibi küçük farklar var, bu da antik kaynakların kendi aralarında birebir örtüşmediğini gösteriyor.

Roma bu bölgeyi ele geçirdiğinde ismi kendi diline uydurdu. Byzantium, orijinal adı Byzantion olan antik kentin adının 1. yüzyılda, kenti Romalılar ele geçirince, onlar tarafından Latinceleştirilmiş hâlidir. Bu değişim bir yeniden kuruluş değil, sadece dil uyarlaması.

Kısa bir ara isim de var, çoğu listede atlanır. Augusta Antonina, miladi 3. yüzyılın başında Roma İmparatoru Septimius Severus'un, oğlu Antonius şerefine kente verdiği kısa süreli addır. Severus kenti bir iç savaşta rakibini desteklediği için önce yıkmış, sonra yeniden imar edip bu adı vermiş; isim kalıcı olmadı.

Asıl dönüm noktası 330 yılı. 11 Mayıs 330 tarihinde Roma İmparatoru I. Konstantin Byzantion'u imparatorluğun yeni başkenti seçmiş ve Yeni Roma diye tekrar isimlendirmiştir. Ama bu isim tutmadı. 330 yılında Roma İmparatoru I. Konstantin tarafından kent Roma İmparatorluğu'nun başkenti ilan edilince, kente Latince "Yeni Roma" anlamına gelen Nova Roma adını koydu ve bu adı teşvik etmeye çalıştıysa da bu ad hiç benimsenmedi. Halk ve tarihçiler kurucusunun adını tercih etti, Konstantinopolis dedi ve bu isim Bizans boyunca resmi kaldı.

Fetih isim değiştirmedi, alışkanlık değiştirdi

1453'te İstanbul'un elden ele geçtiği an, çoğu kişinin sandığı gibi bir isim devrimi değildir. Yanıt şaşırtıcı bir şekilde, Osmanlı güçlerinin eski Roma şehrini ele geçirdikleri 1453 tarihi değil. Konstantinopolis'in çeşitli biçimleri, Türk fatihler tarafından şehrin kontrolünü ele geçirdikten çok sonraları dahi kullanılmaya devam etmişti. Bir Bamberg Üniversitesi araştırmacısının işaret ettiği gibi "Osmanlıların binlerce resmî belgesinde diğer isimlerinin yanısıra İstanbul'a Konstantiniyye dedikleri bir hakikattir."

Bu noktada "İstanbul" kelimesi zaten sokaktaydı, resmi belgede değil. Şehrin bu isminin Türkçede en eski kullanımı 1360 yılına tarihlenen Dânişmendnâme eserinde görülür. Osmanlı devlet dili resmi yazışmada Kostantiniyye'yi tercih etti, ordu ve adliye unvanlarında da bu ad geçti; ama halk günlük dilde İstanbul demeyi sürdürdü ve "Konstantiniyye de dahil olmak üzere diğer adların da kullanılmasına devam edildi, ancak İstanbul zamanla şehrin Türkçede en yaygın bilinen adı oldu ve diğer adlandırmalar kullanımdan kalktı."

İstanbul kelimesinin kökeni için dilbilimcilerin en yaygın kabul ettiği açıklama Yunanca bir tamlamaya dayanıyor: kente giden yol üzerindeki "şehre doğru" ifadesinin zamanla tek kelimeye dönüşmesi. Bu, kelimenin Osmanlı'nın icadı olduğu yönündeki yaygın yanlış hatırlamayı çürütüyor; kelime fetihten çok önce zaten dolaşımdaydı.

Peki İstanbul ne zaman resmen İstanbul oldu?

Burada asıl sürpriz saklı. Fetih değil, cumhuriyetin ilk yılları isim meselesini resmen kapattı. 3 Ocak 1929'da Türkiye'nin posta telgraf ve telefon genel müdürü, merkezi İsviçre'nin Bern şehrinde bulunan Uluslararası Posta, Telgraf ve Telefon Teşkilatı'na bir mektup yazarak şehrin adının artık İstanbul olarak kabul edilmesini istedi. Bu talebin arka planında, yabancı devletlerin hâlâ Constantinople yazdığı mektupların Türk posta idaresi tarafından geri çevrilme riski vardı.

Resmi kararın tarihi net: 28 Mart 1930 yılında Türk Posta Hizmet Kanunu ile kentin adı resmen değiştirilerek İstanbul adını almıştır. Konstantinopolis (ve Konstantiniyye) adı ise tamamen yürürlükten kaldırılmıştır. Kurum bazında bu bir posta düzenlemesiydi ama etkisi çok daha büyüktü, çünkü uluslararası yazışmada artık tek geçerli ad İstanbul'du.

Batı basını ve diplomasisi bu değişime hemen ayak uydurmadı. Yıllarca "Constantinople" yazmaya devam edenler oldu, hatta bazı ülkelerde bu alışkanlık on yıllarca sürdü. 1928'deki harf devrimi de sürece paralel gitti: 1928'de Latin harflerine geçilmesi sonrası, kentin Türkçe adının Latin harfleriyle yazılmış hali Istanbul uluslararası kullanıma girdi.

Hafıza köşesi: şarkı, efsane ve yanlış hatırlananlar

Çoğu kişi İstanbul'un adının 1453'te, fetihle birlikte değiştiğini sanır. Yukarıda gördüğümüz gibi bu net biçimde yanlış; Osmanlı resmi yazışmada yüzyıllarca Kostantiniyye'yi kullandı, gerçek resmi geçiş 1930'da oldu. Bu, "herkesin öyle hatırladığı ama öyle olmadığı" klasik bir nostalji tuzağı.

İkinci yaygın karışıklık bir şarkıdan geliyor. "Istanbul (Not Constantinople)" 1953'te The Four Lads tarafından kaydedildi, sözleri Jimmy Kennedy'ye, müziği Nat Simon'a ait. Şarkı 1990'da They Might Be Giants'ın yorumuyla yeni bir kuşağa ulaştı ve bu ikinci versiyon o kadar tanındı ki çoğu dinleyici şarkının aslında 60'lı yıllara ait bir cover olduğunu bilmez. Kulağa yapışan nakarat, tarihi bir düzeltme niyetiyle yazılmış olsa da kendisi de bir hafıza karmaşasına dönüştü: dinleyenlerin çoğu şarkıyı bilir ama hangi yılın hangi versiyonunu dinlediğini karıştırır. Adını hatırlayamadığın bir şarkıyı bulma derdi tanıdıksa adını hatırlamadığın şarkıyı bulmanın 7 yolu bu tür durumlar için yazıldı.

İsim değişikliği aslında oneydi'nin sık işlediği bir tema. Bir yayın kuruluşunun kimlik değiştirmesi meselesini Fox TV'nin eski adı neydi yazısında, bir para biriminin adının neden değiştiğini de YTL neden kaldı yazısında bulabilirsin. Her ikisi de İstanbul örneğiyle aynı örüntüyü taşıyor: eski isim bir gecede silinmiyor, yıllarca eski ve yeni ad yan yana yaşıyor.

İlgili "neydi"ler

Kaynaklar

Paylaş:WhatsApp X