Türkiye'de Saat Uygulaması Kaç Kez Değişti? Yaz Saati Tarihi

Soruyu "kaç kez" diye sorunca tek bir sayı beklenir, ama kaynaklar bunu vermiyor. Yaz saati dönemleri 1940-1952, 1962-1965, 1973-1978 ve 1985-2016 aralıklarında sıralanıyor; aradaki boşluklarda uygulama askıdaydı. Yani saatler her yıl ileri geri oynamadı, bazı yıllar hiç oynamadı. Sayıyı kesin yazmıyoruz, çünkü 1970 öncesi resmî kaynakların kendi içinde tutarsız olduğu belirtiliyor.

Bu yazı, hangi tarihte neyin değiştiğini ve kaynakların hangi noktada birbirini tutmadığını sıralıyor.

Alaturka saatten 24 saate: 1925-1926

Osmanlı'da ve Cumhuriyet'in ilk yıllarında günlük hayat alaturka saate göre akıyordu. Gün gün batımında başlıyordu: güneşin alt kenarı ufka değdiği anda saat 12'ye kurulurdu. Mevsim değiştikçe gün batımı kaydığı için mekanik saatlerin her gün yeniden ayarlanması gerekirdi. Ezan vakitleriyle uyumlu olduğu için ezanî ya da gurûbî saat de denirdi.

Alafranga saat, yani gece yarısından başlayan 24 saatlik düzen, Nisan 1912'de İçişleri Bakanlığı'nın emriyle resmî dairelerde ve orduda zorunlu hâle getirilmişti. Ama iki saat bir süre yan yana kullanıldı. Kesin geçiş 26 Aralık 1925'te kabul edilen 697 sayılı "Günün Yirmi Dört Saate Taksimine Dair Kanun"la geldi. Ulusal saat 30. doğu meridyenine bağlandı. Vikipedi'nin Alaturka saat maddesi geçişi 1926 başına koyuyor, ama özet satırında 1 Ocak, gövdesinde 2 Ocak 1926 yazıyor. İkinci bir kaynakla doğrulayamadığımız için iki tarihi de yan yana bırakıyoruz. Bir gün önce Rumi takvimin kaldırıldığı da aynı maddede geçiyor.

Bu değişikliğe "Saat Devrimi" deniyor.

Yaz saati nasıl başladı: 1940 ve sonrası

Yaz saatine ilk geçiş, Bakanlar Kurulu kararıyla 1 Temmuz 1940'ta oldu. Kararın gerekçesini açtığımız kaynaklarda bulamadık, o yüzden gerekçe yazmıyoruz.

Uygulama düz bir çizgi izlemedi:

• 1940-1952: yaz saati uygulanan ilk dönem
• 1952-1961: uygulama askıya alındı
• 1962-1965: yeniden uygulandı
• 1965-1972: yeniden askıya alındı
• 1973-1978: yeniden uygulandı
• 1985-2016: en uzun dönem

Kaynak, uygulamanın kırsal kesimde gecikmeli benimsendiğini de not ediyor.

Dönem bağlamı: neden hep tartışıldı?

Türkiye 26° ile 45° doğu meridyenleri arasında yer alıyor. En doğu ile en batı nokta arasında 1 saat 16 dakikalık güneş zamanı farkı var. Standart saat 30° doğu meridyenine göre UTC+2, yaz saati ise 45° doğu meridyenine göre UTC+3. Tek bir saat bu kadar geniş bir ülkeye uyduğunda bir yerin mutlaka güneşle arası açılıyor.

Klasik düzende yaz saati martın son pazarı başlıyor, ekimin son pazarı bitiyordu. Yılın 5 ayı UTC+2, 7 ayı UTC+3 ile geçiyordu. Mart sonunda ileri, ekim sonunda geri alınan saat, uzun yıllar bir alışkanlıktı.

Somut tarihler: 2008'den 2018'e

• 2008: Enerji Bakanlığı uygulamanın kaldırılmasını ve GMT+2,5 diliminin kullanılmasını önerdi. Öneri ilerlemedi.
• 2013: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı kaldırma yönünde karar aldı. Sürekli yaz saati ve GMT+3 planı sonradan bırakıldı. 27 Ekim 2013'te saatlerin bir saat geri alındığı kaynakta yazılı.
• 2015: Yaz saatinin 1 Kasım'da bitmesi gerekirken genel seçim nedeniyle uygulama 25 Ekim - 8 Kasım arasına ertelendi.
• 7 Eylül 2016: 2016/9154 sayılı Bakanlar Kurulu Kararnamesi kabul edildi.
• 8 Eylül 2016: Karar 29825 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı. Yaz saati kalıcı oldu.
• 14 Eylül 2017: Danıştay kararın yürütmesini durdurdu.
• 23 Ekim 2017: Yeni bir Bakanlar Kurulu kararı (2017/10921) 28 Ekim 2018'e kadar yıl boyunca yaz saatinde kalınmasını öngördü; karar 28 Ekim 2017 tarihli Resmî Gazete'de çıktı.
• 3 Ekim 2018: Sürekli yaz saati uygulamasında kalınmasına karar verildi.

İngilizce Vikipedi son kararı biraz farklı anlatıyor: Ekim 2017'de 28 Ekim 2018'de eski düzene dönüleceğinin duyurulduğunu, bunun Kasım 2017'de tersine çevrildiğini ve Ekim 2018'de bir cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle UTC+3'ün kalıcı olduğunu yazıyor. İki kaynak aynı sonuca varıyor ama ara adımları farklı kararlarla anlatıyor. Bu aralığı kesin hüküm gibi değil, "kaynaklarda şöyle geçiyor" diye okumak gerekiyor.

Peki ne oldu?

Türkiye'de saat ayarı artık yılda iki kez değişmiyor. Telefonlar ve bilgisayarlar zaten kendiliğinden ayarlanıyordu, ama duvar saati ve fırın saati gibi cihazlarda mart ve ekim sonunda elle ayar yapmak gerekirdi. Bu alışkanlık 2016 kararıyla, 2018'deki teyitle birlikte bitti.

Yıl boyu UTC+3 kullanılması, standart saat mantığıyla bakınca kışın saatlerin güneşe göre bir saat ileride olması demek. Bu düzenin okul ve iş saatlerine etkisi üzerine yapılan tartışmaları açtığımız kaynaklarda göremediğimiz için burada değerlendirme yazmıyoruz.

Hafıza köşesi

• "Saatleri hâlâ yılda iki kez değiştiriyoruz." Aslında 2016'dan beri yaz saati kalıcı. Kaynaklara göre 8 Eylül 2016 tarihli karar ve 3 Ekim 2018 tarihli teyit, yıl boyunca UTC+3'ü getirdi.
• "Yaz saati 1970'lerde başladı." Aslında ilk uygulama 1 Temmuz 1940'ta, Bakanlar Kurulu kararıyla başladı. 1973-1978 dönemi uygulamanın üçüncü açılışı.
• "Alaturka saat Cumhuriyet'le bir gecede kalktı." Aslında 1912'de resmî dairelerde zorunlu hâle gelmişti, tam geçiş ise 697 sayılı kanunla 1925-1926'da oldu.

Sık sorulanlar

Türkiye'de yaz saati uygulaması ne zaman başladı?

1 Temmuz 1940'ta, Bakanlar Kurulu kararıyla başladı. Sonraki on yıllarda dönem dönem askıya alındı ve yeniden uygulandı.

Türkiye'de yaz saati ne zaman kalıcı oldu?

8 Eylül 2016'da, 29825 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 2016/9154 sayılı Bakanlar Kurulu Kararnamesiyle. Danıştay 14 Eylül 2017'de yürütmeyi durdurdu, ama sonraki kararlarla sürekli UTC+3 uygulamasında kalındı.

Alaturka saat ne zaman bırakıldı?

26 Aralık 1925'te kabul edilen 697 sayılı kanunla. Geçiş tarihi bir kaynakta 1 Ocak 1926, aynı kaynağın gövdesinde 2 Ocak 1926 olarak geçiyor.

Türkiye hangi saat diliminde?

Kalıcı yaz saati nedeniyle yıl boyunca UTC+3'te. Standart saat olarak 30. doğu meridyenine göre UTC+2 vardı.

İlgili neydi'ler

• Nüfus Cüzdanı Ne Zaman Kimlik Kartına Dönüştü?
• Andımız Ne Zaman Kaldırıldı? Sabah Töreninin Tarihi
• Pazar Kelimesi Nereden Geliyor? Hem Gün Hem Yer
• İstanbul'un Eski Adları Neydi? Byzantion'dan Bugüne
• Arşiv kategorisi

Kaynaklar

• Türkiye'de yaz saati uygulaması - Vikipedi
• Alaturka saat - Vikipedi
• Time in Turkey - Wikipedia