İzmir'in Eski Adı Neydi? Smyrna'nın Hikâyesi

O Neydi? Yazı İşleri25 Ağustos 20265 dk okuma

Kısa cevap

İzmir'in antik dönemdeki adı Smyrna'ydı; Aiol lehçesinde Smurna, İon lehçesinde Smurne biçiminde yazılan ad en erken MÖ 7. yüzyıl kaynaklarında görülüyor. Bugünkü ad bu kelimeden türedi, yani şehrin adı bir gün değiştirilmedi: aynı ad Türkçenin ses yapısından geçerek İzmir oldu. Batı dillerindeki Smyrna biçiminin yerini uluslararası yazışmalarda İzmir'in alması 1930'u buldu.

Bu, Türkiye'deki en eski kesintisiz yer adlarından biri. Şehir yıkıldı, yeri değişti, dili ve nüfusu birkaç kez baştan kuruldu; ad hep aynı kökten devam etti.

Adın durakları

Dönem	Biçim
MÖ 7. yüzyıl kaynakları	Smurna (Aiol), Smurne (İon)
Klasik ve Roma dönemi	Smyrna
Osmanlı dönemi	İzmir (Türkçe), Smyrna / Smyrne (batı dilleri)
1930 sonrası	İzmir (uluslararası yazışmada da)

Smyrna nasıl İzmir oldu?

En yaygın kabul gören açıklama Türkçenin ses yapısıyla ilgili. Türkçe, kelime başında yan yana gelen iki sessiz harfi (sm-, st-, sk-) sevmez; bu tür kelimelerin başına ya da arasına bir sesli eklenir. Aynı eğilimi başka alıntı kelimelerde de görüyoruz: station yerine istasyon, scala yerine iskele, skate yerine kaykay bile bu mantığın izini taşır.

Smyrna kelimesinin başına gelen bu ses, kelimeyi önce İsmirna biçimine, oradan da bugünkü İzmir'e taşıdı.

İkinci bir açıklama daha var: Yunancada "şehre doğru" anlamına gelen kalıbın zamanla kelimeyle birleşip yeni bir biçim yaratmış olabileceği. Aynı türden bir birleşme İstanbul adının kökeni tartışmalarında da öne sürülüyor. İkisi de dilbilimsel tartışmanın konusu ve tek bir kesin sonuç yok.

Smyrna adı ne anlama geliyordu?

Bu konuda kesin bir cevap yok. Kelimenin mür (bir tür kokulu reçine) ile bağlantılı olabileceği öne sürülüyor, mitolojik anlatılara dayandıran açıklamalar da var. Antik yer adlarında bu belirsizlik olağan: ad, kayıt tutulmadan önce yerleşmiştir.

Bilinen şey şu: Smyrna, Antik Çağ'ın en eski yerleşimlerinden birinin adı ve şehir tarih boyunca yer değiştirerek de olsa aynı adı taşımayı sürdürdü.

Şehir yer değiştirdi, ad kaldı

İzmir'in hikâyesindeki en şaşırtıcı ayrıntı bu. Bugünkü şehir merkezi, Smyrna'nın ilk kurulduğu yer değil.

Eski Smyrna, MÖ 1000 civarında bugünkü Bayraklı'da, Aiol kökenli yerleşimcilerce kuruldu. Bu ilk yerleşimin höyüğü bugün Bayraklı Höyüğü adıyla biliniyor ve kazı alanı olarak duruyor.

Şehrin bugünkü konumuna kayması ise Büyük İskender sonrası döneme rastlıyor. Strabon'un aktardığına göre yeni şehrin kuruluşuna İskender'in ardıllarından Antigonos başladı, Lysimakhos sürdürdü ve şehri büyütüp surlarla çevirdi. Antigonos'un dönemi MÖ 316-301, Lysimakhos'unki MÖ 301-281. Yeni yerleşim, Yunanların Pagos dediği yuvarlak tepenin, yani bugünkü Kadifekale'nin eteklerine kuruldu.

Yani şehir birkaç kilometre taşındı, kurucusu değişti, planı baştan çizildi. Ad değişmedi.

Smyrna adı neden bu kadar tanıdık?

Smyrna, antik dünyanın en çok adı geçen şehirlerinden biri ve bu ün adın Anadolu dışında da bilinmesini sağladı.

En bilinen iddia Homeros'la ilgili: Smyrna, Homeros'un doğduğu yer olduğunu öne süren 7 şehirden biri. İddia kesin değil, hatta Homeros'un tek bir kişi olup olmadığı bile tartışmalı; ama şehir bu iddiayı yüzyıllarca sahiplendi ve adını taşıdı.

İkinci sebep, Smyrna adının Yeni Ahit'te geçen 7 kilise arasında sayılması. Bu, adın Avrupa dillerinde kesintisiz bilinmesini sağladı ve batı kaynaklarında şehrin İzmir değil Smyrna diye anılmasının 20. yüzyıla kadar sürmesinin sebeplerinden biri oldu.

Yani ad iki koldan yaşadı: Anadolu'da halkın ağzında İzmir olarak, Avrupa'da yazılı gelenekte Smyrna olarak. 1930 düzenlemesi bu ikiliği bitirdi.

Şehrin diğer adları

Gâvur İzmir. Osmanlı döneminde şehir için kullanılan yaygın bir adlandırmaydı; çok dinli ve çok dilli nüfus yapısına atıfla kullanılırdı.
Güzel İzmir. Şehrin kendi içinde ve edebiyatta yaygın kullanılan sıfatlı biçim.
Smyrne / Smyrna. Batı dillerinde uzun süre kullanılan biçim. 1930'daki düzenlemeyle uluslararası yazışmalarda İzmir biçimi esas alındı; aynı düzenlemede Constantinople yerine İstanbul, Angora yerine Ankara biçimleri de standartlaştı.

Adın kalıcılığı

İzmir örneği, yer adlarının ne kadar dayanıklı olduğunu gösteriyor. Şehir üç bin yıl boyunca defalarca el değiştirdi, nüfusu ve dili değişti, yerleşim yeri kaydı. Ama ad, ses değiştirerek de olsa hep aynı kaldı.

Bu, yer adlarının genel bir özelliği: yeni gelen topluluk çoğu zaman adı sıfırdan koymaz, duyduğu adı kendi diline uydurur. Türkiye coğrafyasındaki pek çok şehir adı bu yolla bugüne ulaştı. Ankara'nın Ankuwaş'tan Ankyra'ya, oradan Engürü ve Angora'ya uzanan hikâyesi de aynı kalıbın örneği.

Hafıza köşesi

"İzmir'in adı Cumhuriyet'le değişti." Değişmedi. 1930 düzenlemesi, dış yazışmalarda Türkçe biçimin esas alınmasını sağladı; ad Türkçede zaten kullanılıyordu.
"Smyrna bugünkü İzmir'in tam olarak aynı yerindeydi." Değildi. İlk yerleşim bugünkü Bayraklı'daydı; şehir MÖ 4. yüzyıl sonrasında Kadifekale eteklerine taşındı.
"Adın anlamı kesin olarak biliniyor." Bilinmiyor. Mürle bağ kuran ve mitolojiye dayanan açıklamalar var ama hiçbiri kesin kabul edilmiyor.
"Şehri Büyük İskender kurdu." Doğrudan değil. Strabon'un aktardığına göre yeni şehrin kuruluşunu ardılları Antigonos başlattı, Lysimakhos tamamladı.

Sık sorulanlar

İzmir'in eski adı neydi?

Antik dönemdeki adı Smyrna'ydı. En erken kayıtlarda Aiol lehçesinde Smurna, İon lehçesinde Smurne biçiminde geçiyor ve bu kayıtlar MÖ 7. yüzyıla kadar uzanıyor.

Smyrna nasıl İzmir oldu?

En yaygın açıklama Türkçenin ses yapısı: kelime başındaki sm- gibi çift sessizler Türkçede bir sesliyle açılır. Smyrna önce İsmirna biçimine, oradan İzmir'e dönüşmüş kabul ediliyor. Yunancada "şehre doğru" anlamındaki kalıbın kelimeyle birleştiği yönünde ikinci bir açıklama da var.

Smyrna ne anlama geliyor?

Kesin bilinmiyor. Kokulu bir reçine olan mürle bağlantılı olabileceği öne sürülüyor, mitolojik açıklamalar da var. Antik yer adlarında bu belirsizlik olağan.

Eski Smyrna nerede?

Bugünkü Bayraklı'da. MÖ 1000 civarında kurulan ilk yerleşimin höyüğü Bayraklı Höyüğü adıyla biliniyor. Şehir sonradan Pagos, yani bugünkü Kadifekale eteklerine taşındı.

İzmir adı ne zaman resmîleşti?

1930'daki düzenlemeyle uluslararası yazışmalarda İzmir biçimi esas alındı. Aynı düzenlemede Constantinople yerine İstanbul, Angora yerine Ankara biçimleri de standartlaştı.

İlgili neydi'ler

Kaynaklar

Paylaş:WhatsApp X