Ankara'nın Eski Adı Neydi? Ankyra'dan Angora'ya

Yani şehrin adı bir gün değiştirilmedi. Aynı kök, üç bin yıl boyunca farklı dillerin ağzında biçim değiştirdi ve sonunda sadeleşti.

Adın durakları

Dönem	Biçim
Hitit dönemi	Ankuwaş
Klasik ve Roma dönemi	Ankyra (Yunanca), Ancyra (Latince)
Bizans dönemi	Ankyra
Selçuklu ve erken Osmanlı	Engürü
Batı dilleri, 16-20. yüzyıl	Angora
1930 sonrası	Ankara

Dikkat çeken şey, bin yıllar boyunca kökün hiç kopmaması. Ankuwaş ile Ankyra arasında ses benzerliği var, Engürü ile Angora arasında da. Yeni gelen her topluluk adı sıfırdan koymadı, duyduğu adı kendi diline uydurdu.

Çapa neden?

Denize yüzlerce kilometre uzaktaki bir şehrin adının çapa anlamına gelmesi ilk bakışta tuhaf görünüyor.

İki anlatı dolaşıyor. Birincisi, MÖ 3. yüzyılda bölgeye yerleşen ve şehri kendilerine merkez yapan Galatların, şehrin doğal kale konumundan ötürü bu adı verdiği yönünde. İkincisi, Frigya kralı Midas'ın burada bir çapa bulduğu ve şehri buna göre adlandırdığı efsanesi.

Burada dürüst olmak gerekiyor: kesin bilgi, adın Yunanca çapa kelimesiyle aynı olduğu. Adın şehre neden verildiği ise doğrulanabilir bir kayda değil, anlatıya dayanıyor. Antik yer adlarında bu belirsizlik olağandır, çünkü ad çoğu zaman kayıt tutulmadan önce yerleşmiştir.

Roma dönemi ve şehirdeki en ünlü yazıt

Galatlar MÖ 3. yüzyılda geldi ve Ankyra onların merkezi oldu. MÖ 25'te Augustus bölgeyi Roma'ya bağladı ve Ankyra, Galatia eyaletinin başkenti haline geldi.

O dönemden kalan en değerli miras bir yapı ve üstündeki yazı: Augustus ve Roma Tapınağı'nın duvarlarındaki metin, imparator Augustus'un kendi icraat listesi olan Res Gestae Divi Augusti'nin bilinen en eksiksiz kopyasıdır. Latince özgün metin ve Yunanca çevirisi birlikte duruyor. Yazıt bu yüzden literatürde şehrin Latince adıyla, Monumentum Ancyranum diye anılır.

Yani Ankara'nın antik adı sadece haritalarda değil, dünya klasik tarihçiliğinin en çok atıf yapılan belgelerinden birinin adında yaşıyor.

Engürü ve 1402

Selçuklu ve erken Osmanlı kaynaklarında şehir Engürü biçimiyle geçiyor. Aynı biçim batı dillerine Angora olarak taşındı.

Bu dönemin en bilinen olayı da şehrin adıyla anılıyor: 20 Temmuz 1402'de Timur ile Yıldırım Bayezid'in orduları burada karşılaştı, Osmanlı ordusu yenildi ve devlet Fetret Devri denen 11 yıllık bir dağılma dönemine girdi. Savaş bugün de Ankara Savaşı olarak biliniyor.

Angora: şehrin adı ürünün adı oldu

Angora biçimi Avrupa dillerinde sadece şehri değil, şehirden gelen ürünleri de anlatmaya başladı. Bugün de dünya çapında kullanılan üç ad buradan geliyor:

• Angora keçisi ve tiftiği. Ankara keçisinin yününden elde edilen tiftik, yüzyıllar boyunca bölgenin en önemli ihraç ürünlerinden biriydi ve dünya tekstil piyasasında şehrin adıyla satıldı.
• Angora tavşanı. Uzun tüylü tavşan cinsi. Yününe bugün de angora deniyor.
• Angora kedisi. Türkçede Ankara kedisi denen cinsin uluslararası adı hâlâ Turkish Angora.

Bu, bir şehir adının markaya dönüşmesinin eski ve güçlü bir örneği. Şehir 1930'dan beri Ankara diye anılıyor ama ürünler hâlâ dünya piyasalarında Angora adını taşıyor. Yani eski ad kaybolmadı, tekstil rafına taşındı.

Yazımın standartlaşması

1930'da yürürlüğe giren düzenlemeyle, Türkiye'deki şehir adlarının uluslararası posta ve resmî yazışmalarda Türkçe biçimleriyle kullanılması esas alındı. Bu düzenlemenin en bilinen sonucu Constantinople yerine İstanbul'un yerleşmesidir; aynı süreçte Angora yerine Ankara, Smyrna yerine İzmir biçimleri de standartlaştı.

Burada önemli bir ayrım var: şehirlerin adı değiştirilmedi. Türkçede zaten kullanılan adlar, dış yazışmalarda da esas alındı. Değişen şey adın kendisi değil, dünyanın onu hangi biçimde yazdığıydı.

Başkent kararı

Ankara'nın bugünkü konumunu belirleyen olay ad değişikliği değil, 13 Ekim 1923'te başkent ilan edilmesidir. Bu karar şehrin nüfusunu, dokusunu ve ölçeğini kökten değiştirdi: Anadolu'nun orta ölçekli bir kenti, on yıl içinde planlanarak büyütülen bir başkente dönüştü.

Ad tartışmaları da bu dönüşümle aynı yıllara denk geldiği için hafızada birbirine karışıyor. Oysa 1923 başkent kararı, 1930 ise yazım düzenlemesi. İkisi ayrı olay.

Hafıza köşesi

• "Ankara'nın adı Angora'ydı, sonra değiştirildi." Tam doğru değil. Angora, adın batı dillerindeki biçimiydi; Türkçede şehir zaten Ankara olarak anılıyordu. 1930'da değişen şey ad değil, dış yazışmalarda kullanılan biçim.
• "Angora kedisi Ankara'ya özgüdür." Cinsin adı şehirden geliyor, bu doğru. Ancak bugün dünya genelinde yetiştirilen bir cins ve uluslararası adı Turkish Angora.
• "Şehrin adı çapa çünkü burada çapa bulunmuş." Bu anlatı Midas efsanesine dayanıyor ve dolaşımda, ancak doğrulanabilir bir kaydı yok.
• "Ankara Savaşı Ankara'nın adının kaynağı." Değil. Savaş 1402'de oldu, ad ondan bin yıldan uzun süre önce kullanılıyordu.

Sık sorulanlar

Ankara'nın eski adı neydi?

Antik dönemdeki adı Ankyra, Latincesi Ancyra'ydı. Hitit döneminde Ankuwaş, Selçuklu ve erken Osmanlı döneminde Engürü, batı dillerinde ise Angora biçimi kullanıldı.

Ankyra ne demek?

Yunancada çapa anlamına geliyor. Adın anlamı net, ancak denize uzak bir şehre bu adın neden verildiği net değil; anlatılan açıklamalar efsane düzeyinde kalıyor.

Ankara adı ne zaman resmîleşti?

1930'daki düzenlemeyle, Türkiye'deki şehir adlarının uluslararası yazışmalarda Türkçe biçimleriyle kullanılması esas alındı. Türkçede şehir zaten Ankara olarak anılıyordu.

Angora yünü Ankara'yla mı ilgili?

Evet. Angora, şehrin batı dillerindeki adı. Ankara keçisinin tiftiği yüzyıllarca bu adla ihraç edildi; angora tavşanı ve Ankara kedisinin uluslararası adı olan Turkish Angora da aynı kökten geliyor.

Ankara ne zaman başkent oldu?

13 Ekim 1923'te. Bu karar ad değişikliğinden ayrı bir olay ve şehri asıl dönüştüren şey oldu.

Ankara Savaşı ne zaman oldu?

20 Temmuz 1402'de. Timur'un ordusu Yıldırım Bayezid'i yendi ve Osmanlı Devleti Fetret Devri denen dağılma dönemine girdi.

İlgili neydi'ler

• İstanbul'un eski adları neydi?
• Sümerbank neden kapandı?
• YTL neden kalktı?
• Fox TV'nin eski adı neydi?
• Arşiv kategorisi

Kaynaklar

• Ankara - adın Ankuwaş, Ankyra, Engürü ve Angora biçimleri ve tarihçesi
• Ankara Üniversitesi - History of Ankara, şehrin dönem dönem tarihçesi
• Ankara Savaşı - 20 Temmuz 1402
• Turkish Angora - Ankara kedisinin uluslararası adı
• Angora yünü - adın şehirden gelişi