Uzun Eşek Gerçekten Yasaklandı mı? Okul Bahçesinin Riskli Oyunu

O Neydi? Yazı İşleri24 Ekim 20266 dk okuma

Kısa cevap

Uzun eşek için ülke çapında bir yasak ya da resmî uyarı bulamadık. Baktığımız Türkçe ve İngilizce kaynakların hiçbiri (Vikipedi, Kültür Portalı, Küre Ansiklopedi) yasaktan ya da bir doktor uyarısından söz etmiyor. Oyunun kökeni "kesin olarak bilinmiyor"; benzer bir oyun en geç 1560'ta Bruegel'in "Çocuk Oyunları" tablosunda görünüyor. Bazı okul bahçelerinde öğretmenlerin ya da yöneticilerin oyunu yasakladığı çok olası, ama bunu belgeleyen bir kayıt açamadık; o yüzden "yasaklandı" demiyoruz.

Başlıktaki soru sık soruluyor, çünkü herkesin bir hikâyesi var: bir arkadaşın kolu çıkmıştı, bir öğretmen "bir daha oynayan olmasın" demişti. Bunların tek tek doğru olması mümkün. Fakat tek bir okulun ya da öğretmenin kararı, oyunun "yasaklandığı" anlamına gelmiyor.

Aşağıda önce oyunun kuralını, sonra kökenini, sonra da yasak ve risk konusunda elimizde ne olduğunu yazıyoruz. Bulamadığımız yerde bulamadığımızı söylüyoruz.

Uzun eşek nasıl oynanır?

Türkçe Vikipedi'ye göre oyun en az dört kişiyle, ikişer kişilik iki takım arasında oynanır. Bir takım eğilir ve her oyuncu önündekine tutunur; bu sıraya "eşek" denir. Öteki takım koşarak gelir ve sırayla eşeğin sırtına atlar. Atlayanlar bindikten sonra sürtünerek ya da ayaklarını dolayarak eşeği yıkmaya çalışamaz.

Eşek çökerse atlayan takım yeniden atlar. Atlayanlardan biri yere değerse roller değişir. Sıranın en önündeki oyuncunun başı duvara çarpmasın diye karşısına "yastık" denen bir oyuncu geçer; isteğe bağlı bir hakem de usulsüz binişi ya da çökmeyi karara bağlar. Yani kuralların bir kısmı daha en baştan güvenlik içindir.

Küre Ansiklopedi'deki maddede binişin ardından sayı tahmini de var: öndeki atlayıcı eliyle bir ya da iki parmak gösterir, eşeğin son oyuncusu bunu bilmeye çalışır. Doğru bilirse roller değişir. Vikipedi'de bu aşamanın sözü "tek mi çift mi", ardından "Çattı da pattı kaç attı?" tekerlemesi geliyor. Aksaray'ın Kültür Portalı kaydı ise daha yalın: 5-10 kişi sırtları havada, her birinin başı öndekinin bacaklarının arasında olacak şekilde dizilir. Aynı oyunun farklı bölgelerde farklı oynandığı bu kayıtlardan belli.

Aksaray kaydındaki sürüm, riskin nerede olduğunu da gösteriyor: oyuncular yüzüstü, sırtları havada yan yana dizildiği için ilk atlayanın mesafeyi tutturması gerekiyor. İlk koşan öndeki oyuncunun sırtına çıkamazsa o takım kaybediyor ve eşek olmaya geçiyor. Kaynaklarda bu sürüm için bir güvenlik notu yok; yorum olarak söylüyoruz, sırtına atlanan çocukların çökmesi oyunun kuralının kendisi, yani 'yıkılma' hedefin parçası. Bu yüzden bahçe nöbetçisinin müdahale etmesi şaşırtıcı değil, yine de bunun yazılı bir yasağa dönüştüğüne dair kayıt görmedik.

Adı yerden yere değişiyor

Küre Ansiklopedi bölgesel adları sayıyor: Niğde'de "Kara Tavuk", İzmir'in Ödemiş ve Kurucuova yörelerinde "Yamuk Eşek" ya da "Çulçul", Kastamonu'da "Ambar Göçtü". Konya'da sayıyı usta eliyle tutarak nefesle sayıyorlar, Edirne'de ebe yastık görevi görüyor, Hatay'da oyun sonunda hayvan taklidi cezası veriliyor. İngilizce Vikipedi'de "Buck buck" maddesi Türk uzun eşeğini aynı ailenin üyesi olarak anıyor ve aynı oyunun İngiltere'de "High Cockalorum", Birleşik Devletler'de "Johnny on the Pony" gibi adlarla bilindiğini yazıyor.

Okul bahçelerinde başka sokak oyunlarıyla yan yana oynandığı için sokak oyunlarının unutulan isimleri yazısına da göz atabilirsiniz.

Kökeni: gerçekten bilen var mı?

Küre Ansiklopedi'de oyunun kökeni için "kesin olarak bilinmeyen" ifadesi geçiyor, ama Türkiye'nin birçok bölgesinde uzun yıllardır oynandığı belirtiliyor. İngilizce Vikipedi'deki Buck buck maddesi daha eski izlere gidiyor: 16. yüzyılda Avrupa'da ve Yakın Doğu'da çocukların benzer bir oyun oynadığı, 1560 tarihli Pieter Bruegel tablosu "Çocuk Oyunları"nın bir türünü gösterdiği yazıyor.

Folklorcular Iona ve Peter Opie'nin oyunu Neron zamanına, yani milattan sonra 1. yüzyıla bağladığı iddiası da aynı maddede duruyor. Maddede o cümle için "kaynak gerekli" etiketi var; biz de doğrulanmış sayamıyoruz. Atlama ailesinin başka bir kolu olan "leapfrog" (birbirinin üzerinden sıçrama) için de İngilizce Vikipedi, Oxford İngilizce Sözlüğü'ne dayanarak bu adın en az 16. yüzyılın sonundan beri kullanıldığını yazıyor.

Türk uzun eşeğinin bu zincire ne zaman ve nasıl bağlandığını gösteren bir kayıt bulamadık. Aynı maddede 1967'de Bill Cosby'nin "Revenge" albümündeki "Buck, Buck" parçasının oyunu anlattığı, 2004 yapımı "Fat Albert" filminde de buna yer verildiği not düşülmüş; bunlar Amerika'daki yaygınlığın izleri, bizim için doğrudan bir bağ değil.

"Yasaklandı" iddiası: elimizde ne var, ne yok

Burası yazının asıl sorusu, o yüzden net olalım.

Bakanlık ya da resmî yasak: Türkçe kaynaklarda uzun eşeği yasaklayan bir MEB yönetmeliği ya da genelgesi görmedik. Aradığımız terimlerle böyle bir belge çıkmadı.
Doktor ya da uzman uyarısı: Oyunu "tehlikeli" ilan eden bir ortopedist ya da çocuk sağlığı kurumu açıklaması bulamadık. Karşımıza çıkan tek şey, oyunun "abartılınca omurga kırdırabileceğini" söyleyen anonim forum yorumlarıydı. Bunları kaynak saymıyoruz.
Haber kaydı: "Uzun eşek oynarken yaralandı" diyen bir okul haberi de bulamadık.
Başka ülkeler: İngilizce Vikipedi'deki Buck buck maddesi yasaktan söz etmiyor. Maddenin kaynakçasında Endonezya'daki benzer oyun "Kuda Tomprok" hakkında bir haber başlığı var ve başlık bir öğrencinin ölümünü anıyor; biz o haberi açıp doğrulayamadık, o yüzden olayı anlatmıyoruz.

Peki neden akıllarda "yasaklandı" diye kalmış olabilir? Burada tahmin yürütüyoruz, kayıt değil: sıra halinde birbirine tutunan çocukların üzerine ağırlık binmesi, düşme ve çarpma riski taşıyor ve bahçe nöbetindeki bir öğretmenin bunu durdurması çok doğal. Bu tür "bizim okulda yasaktı" anıları doğru olabilir, ama bir kuralı ülke geneline yaymak için elimizde kanıt yok. Yasak konulu başka bir yazımız için Pokemon neden yasaklandı sayfasına bakabilirsiniz.

Peki ne oldu?

Oyun bitmedi, ama sokaktan çekildi. Kültür Portalı'nın Aksaray kaydı 28 Aralık 2012'de eklenmiş ve 22 Ekim 2020'de güncellenmiş. Küre Ansiklopedi maddesi ise 14 Mayıs 2025 tarihli. Yani oyun Türkiye'nin resmî kültür envanterinde ve yeni yazılmış ansiklopedi maddelerinde yaşıyor. Aynı maddede yaş grubu 8-15 olarak, oynayanlar da genellikle erkek çocuklar olarak veriliyor.

Bugün bahçede daha az görülmesi, yasaktan çok oyun alışkanlıklarının değişmesiyle açıklanabilir; ama bunu da kanıtlayan bir araştırma bulmadık. Benzer sokak klasiklerinin akıbetine 90'larda oynanan sokak oyunları ve kuralları yazısından bakabilirsiniz.

Hafıza köşesi

"Uzun eşek Milli Eğitim tarafından yasaklandı." Böyle bir yasağı gösteren bir belge bulamadık. Okul bazında yasak olması ayrı bir durum.
"Oyunu doktorlar tehlikeli buldu." Kaynak taramamızda böyle bir açıklama çıkmadı.
"Bu oyun sadece bizde var." Yok. İngilizce Vikipedi aynı aileden oyunu Güney Kore'de "malttukbakgi", Meksika'da "el chinche de agua", Şili'de "Caballito de Bronce" gibi adlarla sıralıyor.
"Uzun eşek sadece erkek oyunu." Küre Ansiklopedi bilgi kartında genellikle erkek çocukların oynadığı yazıyor; "genellikle" bir kural değil, bir eğilim.

Sık sorulanlar

Uzun eşek oyunu yasaklandı mı?

Bulabildiğimiz kaynaklarda ülke çapında bir yasak ya da MEB düzenlemesi yok. Tek tek okulların kendi bahçe kurallarında oyunu kısıtlamış olması mümkün, ama bunu belgeleyen bir kayıt bulamadık.

Uzun eşek oyunu tehlikeli mi?

Birbirine tutunan çocukların üzerine atlamak düşme ve çarpma riski taşıyor; Vikipedi'deki "yastık" kuralının sebebi de bu. Oyunu tehlikeli ilan eden bir doktor ya da kurum açıklaması bulamadık.

Uzun eşek nasıl oynanır?

İki takım kurulur, bir takım eğilip sıra olur, öteki takım sırayla sırtına atlar. Eşek çökerse atlayanlar tekrar atlar; biri yere değerse roller değişir.

Uzun eşeğin başka adları neler?

Küre Ansiklopedi'ye göre Niğde'de "Kara Tavuk", İzmir'de "Yamuk Eşek" ya da "Çulçul", Kastamonu'da "Ambar Göçtü" deniyor. İngilizce adı "Buck buck" ya da "Johnny on the Pony".

İlgili neydi'ler

Kaynaklar

Paylaş:WhatsApp X