Pokemon Türkiye'de Neden Yasaklandı?
O Neydi? Yazı İşleri4 dk okuma
Kısa cevap: Pokemon Türkiye'de bir kanunla yasaklanmadı. 13 Aralık 2000'de RTÜK kararıyla televizyon yayınından kaldırıldı. Kararın arkasında iki gerçek vaka var: 2000 sonbaharında Mersin'de 4 yaşındaki Ferhat, ardından Kilis'te 7 yaşındaki Seda, "Pokemon gibi uçacağım" diyerek kendilerini yüksek kattan bıraktı. İkisi de kurtuldu. Sağlık Bakanlığı'nın topladığı uzman kurul, çizgi filmin çocukların ruh sağlığını olumsuz etkilediği yönünde rapor yazdı; RTÜK önce diziyi yayınlayan ATV'ye bir günlük yayın durdurma cezası verdi, birkaç gün sonra da dizi ekrandan kaldırıldı. Pokemon iki yıl sonra, Aralık 2002'de Star TV'de sessiz sedasız geri döndü.
Görsel: dvanzuijlekom - CC BY-SA
2000: Türkiye'nin Pokemon yılı
Pokemon animesi Türkiye'de ilk kez 31 Ocak 2000'de ATV'de yayınlanmaya başladı. Birkaç ay içinde okul bahçelerinin ortak dili oldu: Pikachu'nun "pika pika"sı, teneffüste el değiştiren kartlar, kırtasiye vitrinlerini kaplayan çıkartmalar. O yılın ekranlarında adı bugün pek kimsenin aklına gelmeyen onlarca çizgi film daha dönüyordu (şu listedekilerin en az beşini hatırlarsınız) ama 2000 yılının fenomeni tartışmasız Pokemon'du. Fenomen büyüdükçe ebeveyn kaygısı da büyüdü ve yıl bitmeden iki haber her şeyi değiştirdi.
İki çocuk, iki pencere
Ekim 2000'in sonunda Mersin'in Mezitli beldesinde 4 yaşındaki Ferhat Ağırbaş, oturdukları apartmanın 7. katından kendini boşluğa bıraktı. Yaklaşık 21 metreden çim ve toprak zemine ayaklarının üzerine düştü; bacağı kırıldı ama hayatta kaldı. Hastanede söylediği cümle ertesi gün manşetlerdeydi: "Ben Pokemon'um ve Pokemon gibi uçtum." İşin az bilinen kısmı şu: bir görgü tanığının anlatımına göre Ferhat aslında uçabilen bir Pokemon olan Pidgeotto'yu taklit ediyordu; Pokemon evrenine hakim olmayan muhabirler haberi Pikachu üzerinden yazınca olay "Pikachu'yum deyip atlayan çocuk" diye hafızaya kazındı.
Bir ay geçmeden ikinci haber geldi. Kasım 2000'in sonunda Kilis'te 7 yaşındaki Seda Aykanat, 5. kattan atladı; ayak bileği kırıldı. Gazetecilere söylediği cümle, dönemin paniğini tek başına özetler: "Ayağım iyileşince tekrar, daha güzel uçacağım." Dönemin basını benzer taklit kazalarını "Pokemon kırıkları" başlığıyla haberleştirdi. Sonradan anlatıla anlatıla vaka sayısı şişti ama isimleriyle ve tarihleriyle kayda geçen vakalar bu ikisi; daha fazlası için net kayıt yok.
Sağlık Bakanlığı devreye giriyor
Seda haberi üzerine dönemin Sağlık Bakanı Osman Durmuş, çizgi filmin çocuklar üzerindeki etkisinin incelenmesini istedi. Çocuk ve ruh sağlığı uzmanlarından oluşan ve basında "Pokemon Kurulu" diye anılan heyet, Aralık başında raporunu verdi: dizide iyi ile kötü arasındaki ayrım net çizilmiyordu, karakterler kendilerini kolayca tehlikeye atıyordu ve bu, çocukların zihnindeki tehlike kavramını bulandırıyordu. Uzmanların tamamı aynı fikirde değildi; dönemin gazetelerine "çözüm çizgi filmi kaldırmak değil" diyen psikiyatrlar da yansıdı. Ama rüzgar tersine dönmüştü.
RTÜK kararı: önce ceza, sonra ekran karartma
7 Aralık 2000'de RTÜK, Pokemon'u yayınlayan ATV'ye bir günlük yayın durdurma cezası verdi ve dizinin ekrandan kaldırılmasını istedi. 13 Aralık 2000'de Pokemon ATV ekranından tamamen kalktı. Gerekçe, bazı sahnelerin "çocukların fiziksel ve psikolojik sağlığını tehdit ettiği" idi.
Halk arasında "Pokemon yasaklandı" diye yerleşen olay teknik olarak budur: bir mahkeme kararı ya da ürün yasağı yoktu. RTÜK'ün yetkisi televizyon yayınıyla sınırlıydı; kararın kartlara, oyuncaklara veya video oyunlarına hukuki bir etkisi olmadı. Ama ana akım kanallar için mesaj netti ve Pokemon uzun süre ekrana dönemedi.
Ne zaman geri döndü?
Sanıldığından çok daha erken. Aralık 2002'de Star TV, önce eski bölümlerin tekrarlarıyla diziyi yeniden yayına aldı; Mayıs 2004'te yeni bölümler de gelmeye başladı. Yani "yasak", fiilen iki yıllık bir ekran arasıydı. Sonrası uzun bir kanal turnesi: Kanal 1 (2007-2008), 11. sezonla yeniden başlayan Türkçe dublaj, Jetix (2009), Disney XD (2009-2016), Disney Channel (2016-2017) ve 2017'den bu yana Netflix. Türk televizyonunda kanalların el ve isim değiştirmesi başlı başına bir hafıza oyunudur; benzer bir örnek için FOX TV'nin eski adına bakabilirsiniz.
İşin ilginci, 2002'deki dönüş neredeyse hiç haber olmadı. 2000'in sonunda ülke gündemini işgal eden panik, iki yıl içinde buharlaşmıştı.
Ferhat bugün ne yapıyor?
Türkiye'nin "Pokemon çocuğu" Ferhat Ağırbaş büyüdü, evlendi ve sosyal medyada zaman zaman gündem oluyor; haber siteleri yıllar sonra fotoğraflarını "camdan atlayan çocuğun son hali" başlığıyla servis etmeyi sürdürüyor. Seda'nın izini ise basın aynı ısrarla sürmedi. Bu "şimdi ne yapıyor" merakı yalnız onlara özgü değil; aynı soruyu Çocuklar Duymasın oyuncuları için de sorduk.
Geriye dönüp bakınca tablo şu: iki çocuğun taklit kazası, bir bakanlık raporu ve bir RTÜK kararı, dünyanın en büyük çocuk franchise'ını Türk ekranlarından iki yıl sildi. Pokemon ise hiçbir yere gitmedi; kartlarıyla, oyunlarıyla ve bugün Netflix'teki bölümleriyle o paniği sessizce atlattı.