Beştaş Nasıl Oynanır? Anadolu'nun En Eski Sokak Oyunu

O Neydi? Yazı İşleri25 Ekim 20266 dk okuma

Kısa cevap

Beştaş, en az iki kişiyle ve avuca sığan beş küçük taşla oynanır. Oyuncu bir taşı havaya atar, o düşmeden yerden başka taş(lar)ı alır ve havadaki taşı yakalar. Kaynaklarda oyun birler, ikiler, üçler, dörtler ve sonraki aşamalarla ilerler; Küre Ansiklopedi 6 aşama sayıyor. Hata yapan oyuncunun sırası bir sonrakine geçer, tüm aşamaları temiz bitiren oyunu kazanır.

Beştaş, bir zamanlar okul bahçesinin, apartman girişinin ve evin halısının oyunuydu. Ne oyun alanı ister ne oyuncak; bir avuç düzgün taş yeter. Aşağıda kuralları aşama aşama, kaynakların birbirinden ayrıldığı yerleri de işaretleyerek yazdık.

Sorulan bir şey daha var: bu, Anadolu'nun en eski sokak oyunu mu? "En eski oyunlardan biri" diyen bir sayfa bulduk ama kanıt gösteren bir kaynak bulamadık. O kısmı aşağıda ayrıca ele alıyoruz.

Beştaş nasıl oynanır?

Küre Ansiklopedi'deki Beş Taş Oyunu maddesine göre oyun en az iki kişiyle oynanır. Beş taş küçük, yuvarlak ve pürüzsüz olmalı, bir avucun içine sığmalı. Düz bir zemin yeter; ev de olur, açık alan da. İlk oynayacak kişi kura ile belirlenir.

Temel hareket tek cümleye sığıyor: oyuncu taşlardan birini havaya atar ve o yere düşmeden, yerdeki taşlardan biriyle birlikte havadaki taşı yakalar. Başka taşlara dokunmak yasaktır. Taşı düşüren ya da yanlış taşa değen oyuncunun sırası biter, sıra rakibe geçer.

Çekmeköy Çocuk sayfası, taşları misketten biraz büyük tarif ediyor ve oyunun genellikle iki kişiyle oynandığını, üç ya da dört kişinin de katılabileceğini yazıyor.

Rakamlarla özet: 5 taş, en az 2 kişi, Çekmeköy Çocuk'a göre en çok 4 kişi, kaynağa göre 6 aşama ve 50 ya da 100 puanlık hedef.

Aşamalar: birler, ikiler, üçler, dörtler

Burada kaynaklar büyük ölçüde örtüşüyor. Aşama adları çoğul sayılardan oluşuyor.

Birler: Taşlar yere bırakılır. Oyuncu havaya attığı taş düşmeden yerden bir taş alır ve havadaki taşı yakalar. Bunu yerde taş kalmayana kadar sürdürür.
İkiler: Aynı işlem, ama her atışta yerden iki taş alınır.
Üçler: Önce bir taş, ardından kalan üç taş tek seferde alınır.
Dörtler: Bir taş havaya atılır, yerde kalan dört taş bir hamlede toplanır.

Bir not: "bire, ikiye, üçe, dörde" diye anılan bir söyleyiş duyduk, fakat okuduğumuz kaynakların hiçbirinde bu hali geçmiyor. Kaynaklar "birler, ikiler, üçler, dörtler" yazıyor. Sayılar böylece 1, 2, 3 ve 4'e çıkar; beşinci taş her zaman havaya atılan taştır. Yöreye göre başka söylenişler olabilir; elimizde bunu gösteren kayıt yok.

Pisî, gelinler ve final

Dörtlerden sonra kaynaklar ayrışıyor.

Küre Ansiklopedi beşinci aşamaya "Pisî" diyor: bir taş başparmak ile işaret parmağı arasında tutulur, diğer dört taş avuç içine alınır, havaya atılan taş yakalanırken avuçtakiler düşürülmeden toplanır. Altıncı aşama "Gelinler": başparmak ve işaret parmağının açısıyla bir "kale" kurulur, rakibin seçtiği "gelin" taşı dışındakiler kalenin içinden geçirilir, en son gelin taşı tek atışta geçirilir.

Büyükköy İlkokulu'nun MEB sayfasında aynı sıra başka adlarla geliyor: beşinci aşama "Tombah", altıncı aşama "Dedeler". Bu sayfada parmak aralığıyla kurulan geçide iki deneme hakkı tanınıyor: birincisi taşı ayarlamak, ikincisi geçirmek için.

Çekmeköy Çocuk ise dörtlerden sonra "Analar" aşamasını, ardından iki parmakla kurulan bir "tünel" aşamasını anlatıyor. Üç kaynak, üç ayrı adlandırma. Hangisinin "doğru" olduğunu söylemek yerine şunu yazmak daha dürüst: oyun yöreden yöreye ve okuldan okula değişiyordu.

Final üçünde de benzer. Kalan taşlar avuçtan hafifçe havaya atılır, elin tersiyle yakalanır. Küre'ye göre avucun dışında kalan her taş bir puan getirir; en çok taşı tutan kazanır. Çekmeköy Çocuk, oyunun 50 ya da 100 puanda bittiğini yazıyor. Düşüren oyuncu "yanar", sırası biter, ama sonra kaldığı yerden devam eder.

Beştaşın tarihi ve adları

Küre Ansiklopedi'nin 2025'te Mustafa Özdemir imzasıyla yayımlanan Beştaş Oyunu maddesi, kökeninin tam belirlenemediğini söylüyor. Aynı madde oyunun Anadolu'nun çeşitli yörelerinde ve Orta Asya'da yüzyıllardır oynandığını, Osmanlı dönemi kayıtlarında benzer oyunların halk arasında yaygın olduğunu belirtiyor. Kesin tarih ya da belge göstermiyor.

Beş Taş Oyunu maddesi ise oyunu Türkiye'nin yanı sıra Azerbaycan, Türkmenistan ve Kırgızistan'da oynanır gösteriyor; Türkmenistan ve Kırgızistan'da adı "top taş". Prof. Dr. Metin And'a dayandırılan bir not da var: eski zamanlarda aşıklar arasında da oynanmış. Aynı madde oyunun özellikle kız çocukları arasında yaygın olduğunu yazıyor.

Antik bağlantı sorusuna gelince: İngilizce Vikipedi'nin Jacks maddesi bu oyun ailesini "knucklebones" olarak ele alıyor. Kazılarda yaklaşık MÖ 5000'den beri tırnaklı hayvanların bilek kemiği (astragalus) çıkıyor. Roma'da oyunun adı "tali" idi. Maddeye göre Japonya'daki benzeri otedama Nara Dönemi'nde (710-794) Çin'den geldi, Moğol şagai oyununu ise UNESCO 2014'te listeye aldı. Madde Türkçe için "ashyk" adını da veriyor. Fakat bu anlatıların Anadolu'daki beştaşa doğrudan bağlandığını gösteren bir kaynak bulamadık. Vikipedi'ye göre oyun muhtemelen birbirinden bağımsız olarak birkaç kez ortaya çıktı.

Antik dünyadaki ayrıntılar da dikkat çekici. Aynı maddeye göre Roma'dan M.S. 150 dolayına tarihlenen bir heykel kemik oynayan bir figürü gösteriyor. Yunan ve Roma'da kemik kumar ve fal için de kullanılıyordu: dört kemikle 35 farklı skor çıkabiliyor, en yüksek atış 40 sayılıyordu. Kemiğin geniş yüzü yaklaşık yüzde 38 oranında, diğer yüzler yaklaşık yüzde 12'şer oranında geliyordu; bu yüzden kemik zarın öncüsü sayılıyor. Oyun 1905 tarihli New International Encyclopedia ile 1911 tarihli Encyclopaedia Britannica'da da anlatılmış, Edson Best ise 1976'da Maori çocuklarının oynayışını belgelemiş. Bunların hiçbiri Anadolu'ya doğrudan işaret etmiyor; yalnızca oyun ailesinin ne kadar yaygın olduğunu gösteriyor.

Peki ne oldu?

Beştaş bitmedi, sınıfa taşındı. Küre'deki Beştaş Oyunu maddesi bugün özellikle kırsal kesimde çocukların oynamaya devam ettiğini, okullarda ve rehabilitasyon merkezlerinde kullanımının teşvik edildiğini yazıyor. Kaynakçasında Millî Eğitim Bakanlığı'nın 2020 tarihli Yüz Yüze 100 Çocuk Oyunu yayını da var. Maddeye göre oyun el-göz koordinasyonu, dikkat ve hafızayı geliştiriyor.

Sokaktaki yerini neden yitirdiğini ölçen bir araştırma bulamadık; o yüzden bir neden öne sürmüyoruz.

Hafıza köşesi

"Beştaş Anadolu'nun en eski sokak oyunudur." Türklerin en eski oyunlarından biri diyen bir sayfa gördük, ama dayanak göstermiyordu. Küre ise kökenin tam belirlenemediğini yazıyor. Bu yüzden "en eski" demiyoruz.
"Beş taş, bire ikiye üçe dörde diye oynanır." Okuduğumuz kaynaklar "birler, ikiler, üçler, dörtler" diyor. Söyleniş yöreye göre değişmiş olabilir.
"Aşamalar her yerde aynıdır." Değildir. Beşinci aşama bir yerde Pisî, bir yerde Tombah; altıncısı Gelinler ya da Dedeler.
"Yalnızca kızlar oynardı." Küre'ye göre kız çocuklarında yaygın, ama yalnızca onlara ait olduğuna dair bir kayıt yok.

Sık sorulanlar

Beştaş kaç taşla oynanır?

Beş küçük, pürüzsüz taşla oynanır. Taşlar bir avuca sığacak kadar küçük olmalı. En az iki oyuncu gerekir.

Beştaşın kaç aşaması var?

Küre Ansiklopedi 6 aşama sayıyor: birler, ikiler, üçler, dörtler, pisî ve gelinler. Başka kaynaklarda beşinci ve altıncı aşamanın adı Tombah ve Dedeler ya da Analar ve tünel olarak geçiyor.

Beştaşı kim kazanır?

Tüm aşamaları hatasız bitiren kazanır. Finalde taşlar elin tersine yakalanır; Küre'ye göre en çok taşı tutan kazanır. Çekmeköy Çocuk'a göre oyun 50 ya da 100 puanda biter, sınırı oyuncular belirler.

Taşı düşürürsem ne olur?

Sıra rakibe geçer. Çekmeköy Çocuk'un anlattığı kurala göre oyuncu "yanar" ama sırası gelince kaldığı yerden devam eder.

İlgili neydi'ler

Kaynaklar

Paylaş:WhatsApp X