TRT'de Yayınlanan İlk Yerli Çizgi Filmler Hangileriydi?

O Neydi? Yazı İşleri15 Ekim 20265 dk okuma

Kısa cevap

TRT'de yayınlanan "ilk yerli çizgi film" için kaynaklarda tek bir kesin ad ya da tarih yok. Belgelenen en erken seri üretim, Derviş Pasin ile Ateş Benice'nin 1984'te kurduğu Pasin-Benice Stüdyoları'nın TRT için yaptığı işlerdir: Karınca Ailesi (5 dakikalık 75 bölüm), Tomurcuk, Süper Civciv, Evliya Çelebi ve Ece ile Yüce. Bunlardan önce 1969'da Tan Oral'ın Sansür'ü TRT'nin bir kısa film yarışmasında birincilik aldı, ama o bir dizi değil, deneysel bir kısa filmdi.

"İlk" kelimesi çizgi film tarihinde kaygan bir zemindir. İlk animasyon filmi, ilk televizyon çizgi filmi, ilk dizi, ilk uzun metraj ve ilk üç boyutlu yapım ayrı ayrı sorulursa her birinin cevabı farklıdır. Aşağıda bunları birbirinden ayırdık ve kaynakların örtüşmediği yerleri örtüşmüyor diye yazdık.

TRT'de yerli çizgi film deyince çoğumuzun aklına 2008'den sonrası geliyor, çünkü TRT Çocuk o tarihte açıldı. Oysa devlet televizyonunun çizgi filmle ilişkisi bundan çok daha eski ve kesintilerle dolu bir hikâye.

Asıl mesele: "ilk" kaynaktan kaynağa değişiyor

Önce çizgi filmin televizyondan önceki durumuna bakmak gerekiyor. Folklor/edebiyat dergisinde 2021'de yayımlanan bir makaleye göre Türkiye'nin ilk animasyon filmi, Vedat Ar'ın on beş öğrencisiyle 1947'de yaptığı üç dakikalık Zeybek Oyunu'dur. 1950'lerde Yüksel Ünsal yönetiminde Evvel Zaman İçinde ve Nasreddin Hoca filmleri yapıldı, ancak aynı makaleye göre bu filmler laboratuvar işlemi için gönderildikleri ABD'de kayboldu. 1960'larda animasyon ağırlıklı olarak reklam stüdyolarının işiydi.

TRT televizyon yayınına 1968'de başladı. Hemen ardından, 1969'da, karikatürist Tan Oral'ın cut-out tekniğiyle yaptığı Sansür adlı film TRT Kültür Sanat Bilim Ödülleri Kısa Film Yarışması'nda birinci oldu. 1970'te Tonguç Yaşar'ın Amentü Gemisi Nasıl Yürüdü? filmi 2. Altın Koza'da ödül aldı. Bunlar önemli işlerdi ama çocuk için, ekrana düzenli gelen çizgi film değillerdi.

Düzenli televizyon üretimine dair elimizdeki en açık kayıt 1984'e uzanıyor. Derviş Pasin ve Ateş Benice o yıl Pasin-Benice Stüdyoları'nı kurdu ve çeşitli kaynaklar stüdyonun TRT için çok sayıda iş yaptığını yazıyor. Ateş Benice'nin biyografi sayfası, Bir Karınca Ailesi'ni "televizyonda yayınlanan ilk Türk çizgi filmlerinden biri" diye anıyor ve 22 ülkeye satıldığını söylüyor. "İlklerden biri" ile "ilk" arasındaki fark burada önemli: kaynak kesin bir sıralama iddia etmiyor.

Dönem bağlamı: 1980'lerde TRT ve çizgi film

1980'lerde TRT yayıncılık tekelini elinde tutuyordu ve yayın süreleri uzamıştı; o uzayan süreyi doldurmak için yerli yapım arayışı vardı. Derviş Pasin'in kendi stüdyosunu 1976'da İstanbul'da açtığı, 1967'den beri animasyonla uğraştığı biyografi kayıtlarında yazıyor; yani 1984'teki ortaklık sıfırdan bir başlangıç değil, on yıllık birikimin kurumsallaşmasıydı.

Milliyet Sanat'ta yer alan bir yazı, Pasin'in stüdyosunun TRT için ürettiği işleri şöyle sayıyor: Susam Sokağı programı için çizgi filmler, Karınca Ailesi, Tek Bıyık, Bay Burun, Polis Amca ve Evliya Çelebi. Başka bir kaynak ise Pasin-Benice'nin TRT için Tomurcuk, Süper Civciv, Evliya Çelebi, Karınca Ailesi ve Ece ile Yüce yaptığını yazıyor. İki liste birebir aynı değil, ama Karınca Ailesi ile Evliya Çelebi ikisinde de var.

Somut detay: bilinen TRT çizgi filmleri

Kaynaklarda adı geçen yapımları, hangi kaynağın hangisini yazdığıyla birlikte toparlayalım:

Karınca Ailesi: 5 dakikalık 75 bölüm, Pasin-Benice. Yurtdışında da gösterildi. Benice'nin biyografisi 22 ülkeye satıldığını yazıyor.
Tomurcuk, Süper Civciv, Ece ile Yüce: Pasin-Benice işleri olarak bir animasyon tarihi yazısında sayılıyor.
Evliya Çelebi: Pasin-Benice için hem Milliyet Sanat'ta hem animasyon tarihi yazılarında geçiyor. Dergipark'taki makale ise "Stüdyo Çizgi" adlı 1960'lar stüdyosuna da bir Evliya Çelebi filmi atfediyor; yani ad iki ayrı yapım için kullanılmış olabilir.
Tek Bıyık, Bay Burun, Polis Amca: Yalnızca Milliyet Sanat'taki listede var.
Dede Korkut / Boğaç Han (1988): Türkiye'nin ilk uzun metrajlı çizgi filmi olarak anılıyor. Makaleler 50 dakika diyor, Milliyet Sanat'taki yazı ise 60 dakika. İstanbul Film Festivali'nde gösterildiği ve TRT'de yayımlandığı aktarılıyor.
1990'lar: Kültür Bakanlığı desteğiyle Dedem Korkut, Manas Destanı ve Ak Tay; Diyanet İşleri Başkanlığı'nın istekleriyle Bir Hikâye Bin Ders, Küçük Mücahit, Bosna Alevler İçinde ve Nasreddin Hoca üretildi.

Bu listede bölüm sayısı ve süre bilgisi yalnızca Karınca Ailesi için net. Diğerlerinin yayın tarihleri, saatleri ve kaç kez gösterildikleri bu çalışmada açılan kaynaklarda yok. Yani "hangisi önce yayınlandı?" sorusu bugün için cevaplanamıyor.

Peki ne oldu?

Animasyon tarihi yazılarında 1990 için bir kopuş anlatılıyor: aynı yıl bir yolsuzluk gerekçesiyle çizgi film yapımına verilen destek geri çekildi ve birçok stüdyo ekonomik gücünü kaybedip kapandı. Bu ifade bir kaynakta geçiyor ve gerekçenin ayrıntısı verilmiyor; yine de sonrasında sektörün zayıfladığı birden fazla yazıda tekrarlanıyor. Aynı yıl, 1990'da, Anadolu Üniversitesi'nde Türkiye'nin ilk animasyon bölümü kuruldu. Maltepe Üniversitesi 2005'te, Kütahya Üniversitesi 2006'da izledi.

Asıl dönüm noktası TRT Çocuk oldu. Kanal 24 Ekim 2008'de test yayınına, 1 Kasım 2008'de normal yayına başladı. Ardından Animaks Animasyon Stüdyosu'nun yaptığı Keloğlan Masalları 16 Mart 2009'da yayına girdi. Vikipedi'ye göre dizi 4 sezonda 89 bölüm sürdü. Bir akademik makale de Keloğlan'ı Türkiye'nin ilk üç boyutlu çizgi film serisi olarak anıyor.

Hafıza köşesi

"Pepee, TRT'nin ilk yerli çizgi filmiydi." Aslında TRT'nin yerli çizgi film üretimi Pepee'den yaklaşık çeyrek yüzyıl önceye, Pasin-Benice'nin 1984'te kurulduğu döneme uzanıyor. Pepee'nin ilk yayın tarihi ise kaynaklarda bile çelişiyor: Vikipedi'de 6 Haziran 2008, başka bir derlemede 1 Kasım 2008 yazıyor; TRT Çocuk'un kendisi 1 Kasım 2008'de açıldı.
"Rafadan Tayfa eski bir TRT çizgi filmi." Vikipedi'ye göre dizi 1 Kasım 2014'te TRT Çocuk'ta yayına başladı, yani Pasin-Benice'nin kuruluşundan otuz yıl sonra.
"İlk Türk uzun metraj çizgi filmi Dede Korkut'tu, 50 dakikaydı." Süre kaynağa göre 50 ya da 60 dakika; film adı da bazı yazılarda Boğaç Han, bazılarında Dede Korkut. Aynı yapım olması muhtemel ama bu çalışmada tek bir kaynak bunu açıkça doğrulamıyor.

Sık sorulanlar

TRT'de yayınlanan ilk yerli çizgi film hangisiydi?

Kaynaklarda tek bir kesin cevap yok. Belgelenen en erken seri üretim, 1984'te kurulan Pasin-Benice Stüdyoları'nın TRT işleridir; Karınca Ailesi bunların arasında en çok anılanıdır. Ateş Benice'nin biyografisi bu filmi "ilk yayınlananlardan biri" diye tarif eder.

Karınca Ailesi kaç bölümdü?

Animasyon tarihi yazılarına göre 5 dakikalık 75 bölümdü ve yurtdışında da gösterildi. Benice'nin biyografi sayfası 22 ülkeye satıldığını yazıyor.

Türkiye'nin ilk animasyon filmi hangisi?

Folklor/edebiyat dergisindeki makaleye göre Vedat Ar'ın 1947'de yaptığı üç dakikalık Zeybek Oyunu. Televizyon çizgi filmiyle karıştırılmaması gerekir, çünkü televizyondan çok önce yapıldı.

TRT'de yerli çizgi film yapımı neden azaldı?

Bir animasyon tarihi yazısına göre 1990'da çizgi film yapımı için verilen destek bir yolsuzluk gerekçesiyle geri çekildi ve birçok stüdyo ekonomik güç kaybetti. Gerekçenin ayrıntısı bu çalışmada açılan kaynaklarda yer almıyor.