Cumartesi Sabahı Çizgi Film Kuşağı Neden Bitti?

Asıl mesele şu: cumartesi sabahı kuşağı bir program değil, bir kıtlık düzeniydi. Çizgi film haftada yalnızca birkaç saat vardı ve o yüzden değerliydi. Kıtlık ortadan kalkınca ritüel de anlamını kaybetti.

Ritüelin adımları

Kuşağın gücü içeriğinden değil, etrafında kurulan düzenden geliyordu:

1. Alarmsız erken kalkma. Okul günü zor kalkan çocuk, cumartesi kendiliğinden erken uyanıyordu.
2. Sessiz hazırlık. Ev halkı uyurken televizyonun sesi kısılıyor, mutfaktan bir şeyler alınıyordu.
3. Yayın akışına teslimiyet. Ne izleyeceğinizi siz seçmiyordunuz. Kuşak neyle başlıyorsa onunla başlıyordunuz.
4. Reklamlar dahil izleme. Kanal değiştirmek riskliydi; dönünce bölümün bir kısmını kaçırmış olabilirdiniz.
5. Kuşağın bitişi. Belirli bir saatte çizgi filmler bitiyor ve yerini yetişkin programlarına bırakıyordu. Günün geri kalanı başka bir şeydi.

Bu düzenin en önemli özelliği aynı anda olmasıydı: bütün çocuklar aynı bölümü aynı dakikada izliyordu.

Kuşağı ayakta tutan ekonomi

Cumartesi sabahı, televizyon kanalları için özel bir zaman dilimiydi: izleyicisi tek bir yaş grubundan oluşan, dolayısıyla reklam vereni çok net olan tek kuşak.

Bu kuşakta oyuncak, kahvaltılık gevrek ve şekerleme reklamları yoğunlaşıyordu. Bazı çizgi filmler doğrudan bir oyuncak serisiyle birlikte tasarlandı; dizi oyuncağı, oyuncak diziyi satıyordu.

Kuşağın klasikleri de bu dönemde doğdu. 13 Eylül 1969'da yayına giren Scooby-Doo, cumartesi sabahı formatının kalıbını kuran yapımlardan biri oldu. 1981'de başlayan Şirinler ise kuşağın izlenme rekorlarını yenileyerek formatın ikinci baharını açtı.

1990 tarihli yasa ve geri tepen sonuç

İşleyişi değiştiren şey rekabet değil, düzenleme oldu.

1990'da çıkan çocuk televizyonu yasası, kanallara haftada 3 saat "eğitici ve bilgilendirici" çocuk programı yayınlama zorunluluğu getirdi. 1996'da kural sıkılaştırıldı: bu 3 saat, yayın lisansını korumanın şartı haline geldi.

Kanallar bu zorunlu saatleri hafta içi akışlarını bozmamak için cumartesi sabahına yerleştirdi. Yani eğlence amaçlı çizgi filmlerin bulunduğu kuşak, eğitim içeriğiyle paylaşılmak zorunda kaldı ve daralmaya başladı.

Amaç çocuk yayıncılığını iyileştirmekti; sonucu, kuşağın ticari cazibesini azaltmak oldu.

Peki ne oldu?

Üç dalga sırayla vurdu:

• 7 gün 24 saat çizgi film kanalları. Haftada birkaç saatlik kuşak, günün her saati çizgi film yayınlayan kanallarla rekabet edemedi. Kıtlık bitti, ritüel de bitti.
• Kaydetme ve sonra izleme. Önce video kaydediciler, sonra dijital kayıt ve internet üzerinden izleme. Belirli bir saatte televizyonun başında olmak gerekmez oldu.
• Düzenleme baskısı. Zorunlu eğitim kuşağı, ana kanallardaki çizgi film alanını daralttı.

Son perde 27 Eylül 2014'te kapandı: o gün son çizgi film kuşağı yayınlandı ve 4 Ekim 2014'ten itibaren aynı saat diliminde eğitim ve belgesel içerikli, canlı çekim programlar yayınlanmaya başladı.

Türkiye'de nasıl işliyordu?

Türkiye'de kuşak birebir aynı biçimde kurulmadı ama sonuç aynıydı: çizgi film belirli saatlerde vardı, gerisinde yoktu.

Kanal sayısı azken çizgi film, akışın içine serpiştirilmiş bir kuşaktı. Hafta sonu sabahı ve hafta içi okul çıkışı saatleri, çocuk izleyicinin televizyonu ele geçirdiği iki dilimdi. Bu saatlerin dışında ekran yetişkinlere aitti ve pazarlık kabul etmiyordu.

Bu düzenin en tanıdık yan etkisi, dizinin bölümlerinin sırasını takip edememekti. Yayın akışı değişebiliyor, bir hafta atlanabiliyor, seri ortadan başlayabiliyordu. Kaçırılan bölümü bir daha izleme ihtimali yoktu; olay örgüsünü arkadaşların anlatımından tamamlıyordunuz.

Özel kanalların çoğalması ve ardından yalnızca çizgi film yayınlayan kanalların gelmesi bu kıtlığı bitirdi. Çizgi film artık bir kuşak değil, sürekli açık bir musluk oldu.

Ortak hafızanın parçalanması

Kuşağın kaybı sadece bir yayın kararı değil. Kaybolan şey eşzamanlılıktı.

Cumartesi sabahı bütün çocuklar aynı bölümü aynı anda izliyordu. Pazartesi okulda konuşulacak konu hazırdı ve herkes aynı sahneyi görmüştü. İzlemeyen kişi geride kalıyordu; o yüzden herkes izliyordu.

Bugün her çocuk kendi seçtiği içeriği kendi seçtiği saatte izliyor. Bu daha özgür bir düzen ama ortak hafıza üretmiyor. Bir kuşağın "hepimiz izlerdik" diyebildiği son dönem, bu kuşağın çalıştığı dönem.

İlginç olan şu: kıtlık kötü bir şey gibi görünüyor ama ortak hafızayı üreten şey tam olarak oydu. Seçenek azaldıkça paylaşılan deneyim artıyor.

Hafıza köşesi

• "Kuşağı çizgi film kanalları tek başına bitirdi." Tek başına değil. Düzenleyici kuralların cumartesi sabahını eğitim içeriğine ayırması ve kaydedip sonra izleme imkânı da en az onun kadar etkili oldu.
• "Cumartesi sabahı kuşağı hep vardı, sonra birden kalktı." Gelenek 1962'de başladı ve 2014'te bitti; yani 52 yıllık bir dönem. Bitişi de birdenbire değil, on yılı aşkın bir daralmanın sonucuydu.
• "Yasanın amacı çizgi filmleri kaldırmaktı." Değildi. 1990 tarihli yasa çocuk yayıncılığını iyileştirmeyi amaçlıyordu; kuşağı daraltması istenmeyen bir sonuçtu.
• "Reklamlar kuşağın kötü tarafıydı." İzleyici için öyle görünüyordu ama kuşağı finanse eden şey tam olarak o reklamlardı. Reklam geliri düşünce kuşak da ayakta kalamadı.

Sık sorulanlar

Cumartesi sabahı çizgi film kuşağı ne zaman bitti?

Amerika'da resmî son 27 Eylül 2014'tür. O gün son çizgi film kuşağı yayınlandı ve 4 Ekim 2014'ten itibaren yerini eğitim içerikli, canlı çekim programlar aldı.

Bu gelenek ne zaman başladı?

1962'de. Yani kuşak toplam 52 yıl sürdü.

Kuşağı ne bitirdi?

Üç şey birlikte: günün her saati yayın yapan çizgi film kanalları, kaydedip istediğin an izleme imkânı ve kanallara haftada 3 saat eğitici çocuk programı zorunluluğu getiren düzenlemeler.

1990 tarihli yasa neyi değiştirdi?

Kanallara haftada 3 saat eğitici ve bilgilendirici çocuk programı yayınlama zorunluluğu getirdi. 1996'da bu, yayın lisansını korumanın şartı haline geldi. Kanallar bu saatleri cumartesi sabahına yerleştirince çizgi film kuşağı daraldı.

Neden herkes aynı çizgi filmleri hatırlıyor?

Çünkü seçenek yoktu. Bütün çocuklar aynı bölümü aynı anda izliyordu ve pazartesi okulda konuşulacak konu ortaktı. Bugünkü sınırsız seçenek daha özgür ama ortak hafıza üretmiyor.

İlgili neydi'ler

• Çocukken izlediğimiz çizgi filmler: kanal kanal hatırlatma rehberi
• Adları bir türlü hatırlanamayan 20 çizgi film
• Digimon mu Pokemon mu önce çıktı?
• 90'ların unutulmaz reklamları ve reklam müzikleri
• Çizgi filmler arşivi

Kaynaklar

• Cumartesi sabahı çizgi film kuşağının sonu: 27 Eylül 2014 - Engadget
• 1962-2014 dönemi ve kuşağın kapanışı - The Comics Beat
• Kuşağın yükselişi ve düşüşü, düzenleme etkisi - The Saturday Evening Post
• Children's Television Act - haftada 3 saat eğitici içerik zorunluluğu