Sınıfta Elden Ele Dolaşan Şeyler: Su Falı, Kağıt Kalem Oyunları

Bir sıra arkadaşı, tarih dersinin ortasında omzuna dokunup katlanmış bir kağıt uzatırdı. Bazen bu kağıt açılıp parmaklara geçirilen, "bir sayı söyle" diye başlayan bir tuzluktu. Bazen kareli defter sayfasının kenarına gizlice çizilmiş bir Amiral Battı tahtasıydı. Bazen de teneffüste bir bardak suya bırakılan, üzerinde bir isim yazan küçük bir kağıt parçasıydı.

Bu üç alışkanlık farklı kaynaklardan geliyordu ama okulun teneffüs kültüründe aynı işlevi görüyordu: dersin resmiyetinden kaçıp birkaç dakikalığına başka bir dünyaya geçmek. Bu yazı, bu üç nesnenin gerçekte nereden geldiğini, nasıl oynandığını ve bugün nereye gittiğini anlatıyor.

Elden ele dolaşan üç farklı gelenek

Parmak tuzluğu (bazı bölgelerde "kağıttan fal" da denir), kökeni orijinal İngilizce adıyla origami katlama tekniğine dayanan, kare bir kağıttan sekiz farklı bölme oluşturan bir el oyuncağıdır. Türkiye'deki okul kullanımında sekiz bölmeye meslek, söz ya da şaka yazılır; arkadaşın söylediği sayı kadar parmaklar açılıp kapatılır ve son açılan bölmedeki yazı okunur.

Amiral Battı ise çok daha eski bir kökene sahip. Oyunun kalem-kağıt versiyonu I. Dünya Savaşı yıllarına kadar uzanıyor ve Fransız askerlerinin oynadığı L'Attaque adlı oyunla akraba kabul ediliyor. 1931'de "Salvo" adıyla ABD'de ilk kez ticari olarak satıldı, 1967'de ise Milton Bradley şirketi plastik tahtalı kutu oyunu halini piyasaya sürdü. Türkiye'deki okul sıralarında oynanan versiyon hâlâ en eski haline, yani kareli kağıda harf-rakam koordinatı yazmaya dayanıyordu.

İsim Şehir Hayvan Bitki'nin kökeni ise net bir tarihe bağlanamıyor; benzer kalem-kağıt kategorisi oyunlarının 19. yüzyıl sonunda Avrupa'da oynandığı biliniyor, ancak oyunun Türkiye'ye ne zaman ve nasıl geldiği yazılı kaynaklarda net değil. Yine de kuşaklar boyunca aile pikniklerinden okul teneffüslerine kadar aynı basit kurala sadık kaldı: bir harf seçilir, o harfle başlayan isim, şehir, hayvan, bitki yazılır.

90lar-2000ler sınıfında teneffüs neden bu kadar önemliydi

1990'lı yıllarda ve 2000'li yıllarda sınıflarda akıllı telefon, tablet ya da taşınabilir oyun konsolu yoktu; Game Boy gibi cihazlar bile eve özgüydü ve okula sokulması çoğu zaman yasaktı. Ders 40 dakika sürer, teneffüs ise genelde 10 dakikayla sınırlıydı; kırtasiye malzemesi boldu, defter, cetvel, kalem her öğrencinin çantasındaydı. Bu, kağıt temelli oyunları okulun doğal eğlence biçimi haline getirdi; hiçbir ekipman gerektirmeyen, öğretmen girdiğinde saniyeler içinde defter arasına sıkıştırılabilen oyunlardı.

Su falına gelince, kökeni doğrudan okuldan değil, halk geleneğinden geliyordu. Hıdırellez sabahı (6 Mayıs) gül ağacının dibine bırakılan dilek kağıtları, sabah suya atılıyor; kağıt yazıyla yukarı dönerse dileğin gerçekleşeceğine inanılıyordu. Bu "yaz, suya at, yönüne bak" mantığı, kızların teneffüste birbirlerine sevdikleri kişinin adını yazıp bir bardak suya bırakarak, kağıdın nasıl döndüğüne bakıp yorum yapmasına dönüştü. Okul bahçesindeki bu özel uyarlamanın hangi yıl başladığı yazılı kaynaklarda net değil; bu noktada net kayıt yok demek, uydurma bir tarih atmaktan daha doğru.

Somut detaylar: nasıl oynanırdı

• Parmak tuzluğu: Kare kağıt önce çapraz katlanıp açılır, dört köşe merkeze katlanır, kağıt ters çevrilip aynı işlem tekrarlanır. Ortaya çıkan sekiz üçgene meslek ya da söz yazılır, alt yarısı içe katlanır ve parmaklar dört cepten ikisine geçirilerek "aç-kapa" hareketiyle oynatılır.
• Amiral Battı: Kareli bir defter sayfasına iki adet 10x10 kare çizilir, her oyuncu görünmeyen tarafa toplam 5 adet gemisini (1 amiral, 1 kruvazör, 2 muhrip, 1 denizaltı) yerleştirir, sırayla harf-rakam koordinatı söyleyerek isabet aranır.
• İsim Şehir Hayvan Bitki: Rastgele bir harf seçilir, herkes aynı anda o harfle başlayan isim, şehir, hayvan, bitki ve eşya yazar; süre dolunca cevaplar karşılaştırılır, kimsenin yazmadığı cevap daha yüksek puan alır.
• Su falı: Küçük bir kağıda isim ya da dilek yazılır, bir bardak suya bırakılır; kağıdın yazıyla yukarı mı aşağı mı döndüğüne, ne kadar sürede ıslandığına bakılarak yorum yapılır.

Peki ne oldu?

Parmak tuzluğu ve Amiral Battı gibi kağıt oyunları bugün de çocuklar arasında oynanıyor; TÜBİTAK'ın Bilim Çocuk dergisi, Kasım 2020'de yayımlanan 275. sayısında bu tür kalem-kağıt oyunlarını kesilip oynanabilecek kartlar haline getirip okurlarına dağıttı. Amiral Battı'nın dijital ve kutu oyunu versiyonları hâlâ satışta, ama defter kenarına elle çizilen versiyonu akıllı telefonların sınıflara girmesiyle büyük ölçüde teneffüs kültüründen çekildi.

Su falı ise iki kola ayrılarak yaşamaya devam ediyor: bir yanda hâlâ Hıdırellez'de gül ağacı dibinde uygulanan geleneksel hali, diğer yanda ise 2023 yılında yayımlanan bir haberde de anlatıldığı gibi artık TikTok gibi platformlarda "üç kağıtla su falı nasıl bakılır" başlığıyla yeniden üretilen dijital hali. Okul bahçesindeki teneffüs versiyonu ise büyük ölçüde sözlü hafızada kaldı, çünkü kimse bunu yazılı olarak kayıt altına almadı.

Hafıza köşesi

• "Amiral Battı Türkiye'de icat edildi." Aslında oyunun kağıt-kalem kökeni I. Dünya Savaşı dönemi Fransız L'Attaque oyununa kadar uzanıyor; Türkiye'deki okul versiyonu bu çok daha eski oyunun basit bir aktarımı.
• "Parmak tuzluğu sadece kız çocuklarının oynadığı bir oyundu." Aslında oyun karma oynanıyordu; sekiz bölmeye yazılan şey bazen meslek bazen de arkadaş grubunun kendi aralarında uydurduğu şakalardı, cinsiyete özgü bir kural yoktu.
• "Su falı okul icadı bir oyundu." Aslında kökeni Hıdırellez'deki dilek kağıdını suya bırakma geleneğine dayanıyor; okul bahçesi bu geleneğin küçültülmüş, günlük bir uyarlamasıydı.

Sık sorulanlar

Parmak tuzluğu nasıl katlanır?

Kare bir kağıt önce iki yönde çapraz katlanıp açılır, ardından dört köşe ortadaki noktaya katlanır. Kağıt ters çevrilip aynı katlama tekrarlanır, ortaya çıkan sekiz üçgene yazı yazılır ve alt yarı içe katlanarak parmaklarla oynatılacak hale getirilir.

Amiral Battı defter üzerinde nasıl oynanır?

İki oyuncu birbirinden habersiz şekilde 10x10 karelik bir alana gemilerini yerleştirir. Sırayla harf-rakam koordinatı (örneğin D5) söylenir, isabet olup olmadığı karşı tarafça bildirilir; tüm gemileri batırılan oyuncu kaybeder.

Su falına inanmak gerekir mi?

Su falının bilimsel bir dayanağı yok; suyun yüzeyindeki şekiller kişinin yorumuna bağlı. Okul bahçesindeki hali de dahil olmak üzere, bu tür fallar artık çoğunlukla eğlence ve sosyal bir ritüel olarak görülüyor.

İsim Şehir Hayvan Bitki oyununun Türkiye'de ne zaman başladığı biliniyor mu?

Hayır, net bir başlangıç tarihi yok. Benzer kategori oyunlarının 19. yüzyıl sonunda Avrupa'da oynandığı biliniyor, ama oyunun Türkiye'ye hangi yıl ve nasıl geldiğine dair yazılı bir kayıt bulunmuyor.

İlgili neydi'ler

• Kurşun kalemde kurşun var mı? Okul efsanelerinin gerçeği
• Okul sırasına yazı kazımak: sıranın arkeolojisi
• Karne günü ritüelleri: zarf, kırık not ve eve dönüş yolu
• Hatıra defterine yazılan 20 klişe
• Okul yılları kategori arşivi

Kaynaklar

• Hıdırellez'in renkli gelenekleri - Anadolu Ajansı
• Dilek kağıdı su yoksa ne yapılır? Hıdırellez ritüelleri - Takvim
• Amiral battı (oyun) - Vikipedi
• Origami tuzluk - Kumbara Dergisi