Tepegöz ve Data Show: Okulların Eski Ders Araçları Neydi?

Sınıfın perdeleri çekilir, öğretmen cihazı ısıtır, fan sesi başlardı. Duvardaki ışık dörtgeni bazen eğri çıkar, birisi kalkıp "hocam biraz yukarı" derdi. Tepegöz bir kuşağın ortak sınıf anısı, ama kaynaklarda Türkiye'ye özgü ayrıntısı çok az.

Bu yazı o yüzden iki yerde dayanıyor: cihazın dünyadaki tarihi, ve Türkiye'de akıllı tahtaya geçişin belgelenmiş kısmı. Aradaki boşluğu, yani "bizim okullarda tepegöz ne zaman girdi, ne zaman çıktı" kısmını bilmiyoruz diye yazıyoruz.

Asıl mesele: tepegöz nasıl çalışırdı?

İngilizce Vikipedi'deki overhead projector maddesine göre cihaz, sayfa boyunda bir şeffaf plastik filmi (viewfoil, foil, acetate ya da transparency adlarıyla anılır) ışıklı bir cam yüzeyin üstüne koyup merceklerle duvara büyütüyordu. Görüntü elle çizilebiliyor ya da basılıyordu. Öğretmenler önceden basılmış sayfaların üzerine silinebilir kalemle yazabiliyor, sonra sabunlu suyla silip sayfayı tekrar kullanabiliyordu. Cihazın en büyük avantajı, öğretmenin yazarken sınıfa dönük durabilmesiydi.

Adı ise Türkçede başka bir yerden geliyor. Türkçe Vikipedi'deki Tepegöz maddesi Türk mitolojisindeki tek gözlü devi anlatıyor: Kaf Dağı'nda yaşar, yalnızca gözünden vurularak öldürülebilir, Dede Korkut Kitabı'nın 8. hikâyesinde Basat tarafından öldürülür. Cihaza bu adın neden verildiğini anlatan bir kaynak bulamadık. Tek göz benzetmesi akla yakın ama bu bizim tahminimiz, kayıt değil.

Dönem bağlamı: dünyada kısa tarih

Aynı Vikipedi maddesi şu yılları veriyor. 1853'te Edmond Becquerel bilinen ilk üstten projeksiyon aletini geliştirdi, 1866'da Jules Duboscq bunu gösterdi. 1940'ta ABD askerî eğitiminde kullanılıyordu. 1950'lerin sonu ile 1960'ların başında okullarda ve işyerlerinde yaygınlaştı. 3M'den Roger Appeldorn şeffaf sayfa projeksiyonu üzerinde çalıştı; 3M kendi kompakt, katlanabilir cihazını 15 Ocak 1962'de tanıttı. ViewSonic'in sınıf teknolojileri rehberi ise tepegöz projektörlerin kullanımını 1930'lara bağlıyor. İki kaynağın yılı farklı; madde "ilk" iddialarını tartışmalı bırakıyor ve sayfa kaynak eksikliği uyarısı taşıyor.

Asetatın kendisinin hikâyesi de maddede var. 3M'in ilk satılabilir şeffaf film ürünü 1950'lerin sonunda çıktı; erken büyük müşterilerinden biri Omaha'daki Stratejik Hava Komutanlığı üssüydü ve ayda yaklaşık 20.000 sayfa kullanıyordu. 1957'de ABD'nin ilk federal eğitim yardımı programı cihaz satışlarını artırdı ve satışlar 1990'ların sonuna, hatta 21. yüzyıla kadar yüksek kaldı. Bunlar Amerikan verileri; Türkiye'de ithalat, üretim ya da okul sayısı konusunda yan yana koyabileceğimiz bir rakam bulamadık.

Bilgisayarla buluşma 1980'lerin başında oldu: LCD paneller tepegözün üstüne konup bilgisayar ve video çıkışını yansıtabiliyordu. İlk paneller tek renkliydi, renklileri 1980'lerin sonunda çıktı. Bu geçiş bizdeki "data show" kelimesinin kökeni olabilir, ama bunu bağlayan bir Türkçe kaynak bulamadık.

Somut detay: tepegözden akıllı tahtaya

Türkiye'de belgelenmiş büyük geçiş FATİH Projesi. Türkçe Vikipedi'ye göre proje 22 Kasım 2010'da temel atılarak başladı ve 2012'de başlatıldı. Tablet dağıtımı 20 Ocak 2012'de General Mobile tarafından başlatıldı. Proje 47.722 okulu kapsadı. 9 Ocak 2014'te açılan akıllı tahta ihalesi 347.367 adetlik olarak düzenlendi ve ihaleyi Vestel kazandı. Sayfa, resmî sitenin "Aktif Değil" olarak işaretlendiğini de not ediyor.

Rakamların büyüklüğü bile başlı başına bir fikir veriyor. İngilizce Vikipedi'nin tepegöz için verdiği 1853 ile FATİH'in akıllı tahta ihalesindeki 2014 arasında 161 yıl var; ama okul sırasında bu iki cihaz arasındaki geçiş çok daha kısa sürdü. Bunun nedeni, araya giren her teknolojinin (LCD panel, projeksiyon, interaktif tahta) bir öncekini tamamen ortadan kaldırmayıp bir süre onunla birlikte kullanılması. ViewSonic rehberi projektörlerin sınıflarda "100 yılı aşkın süredir farklı biçimlerde" kullanıldığını söylüyor.

Karşılaştırma için kısa bir tablo:

Araç	Ne yansıtıyordu	Belgelenen yıl
Tepegöz	Asetat sayfa	Dünyada 1950'lerin sonu, 1960'ların başı (okullarda yaygınlaşma)
LCD panel + tepegöz	Bilgisayar ekranı	1980'lerin başı, renkli modeller 1980'lerin sonu
Etkileşimli beyaz tahta	Bilgisayar ve dokunmatik	1991 (ViewSonic rehberi)
FATİH akıllı tahtası	Dokunmatik panel	2010-2014 (Türkiye, ihale 2014)

Data show ile ilgili Türkçe bir tarih kaydı bulamadık. ViewSonic rehberi bu terimi kullanmıyor, "projektör" diyor.

Peki ne oldu?

İngilizce Vikipedi'ye göre ABD ve Kanada sınıflarında 2000'lerde tepegözün yerini belge kameraları, bilgisayar projeksiyon sistemleri ve etkileşimli beyaz tahtalar aldı; renkli asetat basma ihtiyacını ortadan kaldıran sistemlerdi bunlar. Türkiye'de bu geçişin tarihini aynı netlikle veremiyoruz. FATİH'in 2010'daki başlangıcı belgelenmiş bir kırılma noktası, ama tepegözün hangi okuldan ne zaman çıktığını anlatan bir kayıt yok.

Elimizdeki net bilgi şu: tepegöz asetatın cihazıydı, data show bilgisayarın, akıllı tahta ise ikisinin yerini alan paneldi. Aralarındaki yıllar Türkiye'de okuldan okula değişti.

Hafıza köşesi

• "Tepegöz Türkiye'de icat edildi." Hayır. Vikipedi'ye göre ilk üstten projeksiyon aleti 1853'te Fransa'da Edmond Becquerel tarafından geliştirildi.
• "Tepegöz adı mitolojiden geldi." Ad, Dede Korkut'taki tek gözlü dev ile aynı. Cihaza neden verildiğine dair kayıt bulamadık.
• "FATİH ile bütün okullara akıllı tahta girdi." Sayfa 47.722 okuldan ve 347.367 akıllı tahtalık bir ihaleden söz ediyor, proje bugün "Aktif Değil" işaretli. Teslimat sayısı bu kaynakta yok.

Sık sorulanlar

Tepegöz nedir?

Asetat denen şeffaf plastik sayfayı ışıklı yüzeyde mercekle duvara yansıtan okul projeksiyon cihazı. İngilizce adı overhead projector.

Asetat nedir?

Sayfa boyunda şeffaf plastik film. Elle yazılır ya da basılırdı, silinebilir kalemle yazılanlar sabunlu suyla temizlenebilirdi.

Data show tepegözün yerini mi aldı?

Büyük ölçüde evet, ama Türkiye'de tarihini veren bir kaynak bulamadık. Dünyada 2000'lerde tepegöz sınıflarda belge kameraları ve bilgisayar projeksiyonuyla değişti.

FATİH Projesi ne zaman başladı?

22 Kasım 2010'da temel atılarak başladı, 2012'de başlatıldı. 47.722 okul kapsandı ve 9 Ocak 2014'te 347.367 akıllı tahtalık ihale açıldı.

İlgili neydi'ler

• Teletext Neydi? Ekranda Sayfa Numarası Yazma Devri
• Kırtasiyeden Kaybolan Ürünler: Pergel Setinden Şablona
• Ders Kitaplarına Kâğıt Kaplama Sanatı Neden Bitti?
• Disket Kaç MB'tı? 3,5 İnçlik Diskin Kısa Tarihi
• Okul yılları kategorisi

Kaynaklar

• Overhead projector - Wikipedia
• FATİH Projesi - Vikipedi
• Tepegöz - Vikipedi
• Sınıf Teknolojileri Rehberi - ViewSonic Library