Hatıra Defteri Süsleme Sanatı: Kenar Süsleri ve Yazı Tipleri
O Neydi? Yazı İşleri6 dk okuma
Hatıra defterine arkadaşların söz ve süsleme bırakması Türklere özgü bir adet değil. Kökü 1550'lerde Almanya'da, üniversiteden üniversiteye geçen öğrencilerin birbirine imza attırdığı album amicorum defterlerine, oradan da 19. yüzyılın sonunda Almanya'da patlayan Poesiealbum modasına dayanıyor. Türkiye'de bu alışkanlık 1980'lerde başlayıp özellikle 1990'larda okul çantalarının sabit parçası hâline geldi; kenarlar gliter kalem, kabarık çıkartma ve 1995'te Adel Kalemcilik'in Faber-Castell ile resmîleştirdiği ortaklıkla raflara giren ithal kalemlerle süslenirdi.
Sınıfın en kalın, en değerli defteri hiçbir zaman tek bir kişiye ait kalmazdı. Sırayla herkesin çantasına girer, birkaç gün orada bekler, birkaç sayfası doldurulur, sonra bir sonraki arkadaşa geçerdi. Kapağı kadifeyse, köşesine gliter kalemle bir kalp çizilmişse ayrı bir statü taşırdı.
Bu yazının derdi defterin kendisi değil, sayfa kenarına ne çizildiği ve o çizgilerin hangi kalemle, hangi teknikle atıldığı. Çünkü hatıra defteri kültüründe asıl zanaat metinde değil kenar boşluğundaydı: zikzak çerçeveler, dalga desenleri, köşeye yapıştırılan kabarık çıkartmalar, her arkadaşın kendine has balonlu ya da eğik el yazısı. İçine yazılan klasik sözler genelde birbirine benziyordu, ama kenar süslemesi imza kadar kişiseldi.
Malzeme bugünkü kadar çeşitli değildi ama hayal gücü hiç eksik olmadı. Teneffüs aralarında bu defter, tıpkı su falı ve kağıt-kalem oyunları gibi sırayla elden ele dolaşan, herkesin bir köşesine dokunduğu ortak bir nesneydi.
Asıl mesele: Bu alışkanlık nereden geliyor
Defterlere arkadaşlarına söz ve süsleme yazdırma fikri Türkiye'de doğmadı. Album amicorum geleneği 1550'lerde Almanya'da, Wittenberg çevresindeki üniversite öğrencileri arasında başladı: öğrenciler bir üniversiteden ötekine geçerken hocalarına, soylulara ve arkadaşlarına küçük bir deftere şiir, alıntı ya da kısa bir çizim bırakıp imza attırıyordu. 1770'den itibaren Göttingenli ciltçi Johannes Carl Wiederhold gibi matbaacılar önceden basılmış süslü sayfalar (Stammbuchblatt) satmaya başlayınca, defter tutmak artık elle yazı yazmaktan ibaret kalmadı; hazır süsleme de işin bir parçası oldu.
- yüzyılda gelenek kadınlara da geçti ve 19. yüzyılın sonunda Almanya'da Poesiealbum adıyla ikinci, daha büyük bir patlama yaşadı: küçük kızlar arkadaşlarına şiir yazdırır, sayfaya kurutulmuş çiçek, Glanzbilder denen parlak baskı resimler ve el çizimi süsler eklerdi. Türkiye'ye bu alışkanlık doğrudan Almanya'dan değil, genel bir Avrupa okul kültürü olarak sızdı ve 1980'lerde ilkokul-ortaokul çağındaki çocuklar arasında yayılmaya başladı.
Dönem bağlamı: O zaman hayat nasıldı
1980'lerin sonu ve 1990'lar Türkiye'sinde her evde telefon yoktu; sınıf arkadaşınla yaz tatili boyunca bağlantıyı koparmamanın garantili yolu telefon değil, mektup ya da elden ele dolaşan bir defterdi. Yaz tatili öncesi, sınıf değişikliği ya da biri başka bir şehre taşınacağı zaman hatıra defteri devreye girer, herkes bir sayfa alır, kısa bir söz ve genelde köşeye küçük bir çizim bırakırdı.
Kırtasiye raflarında seçenek bugünkü kadar bol değildi ama tamamen kısıtlı da değildi. Adel Kalemcilik 1969'da İstanbul Kartal'da kuruldu, kuruluşundan beri sürdürdüğü Faber-Castell iş birliğini 1995'te ortaklığa çevirdi; bu tarihten sonra ithal kalem çeşidi kırtasiyelerde belirgin şekilde arttı. Kâğıt tarafında ise 1963'te kartpostal üreticisi olarak kurulan Keskin Color, 1995'te İstanbul Güneşli'de kurduğu yeni tesisle dosya, bloknot ve defter üretimine geçti; 2000'de Digimon lisanslı ürünlerle karakterli kırtasiye pazarına girdi. Yani 1990'ların ortasından itibaren hem kalem hem defter tarafında yerli üretim kapasitesi büyüyordu; hatıra defteri kültürünün en yoğun döneminin bu büyümeyle çakışması bir rastlantı değildi.
Somut detay: Kenarı süsleyen malzemeler ve yazı tipleri
Bir hatıra defteri sayfasında üç katman vardı: metin, kenar süslemesi ve imza. Her katmanın kendi malzemesi ve kendine has ustaları olurdu.
| Malzeme / teknik | Nasıl kullanılırdı | Not |
|---|---|---|
| Gliter (simli) kalem | Sayfa kenarına dalga, yıldız, kalp çerçeve çizmek için | Genelde tek kalemde 4-6 renk bir arada satılırdı |
| Kabarık (puf) çıkartma | Köşelere ya da başlığın yanına yapıştırılan yastıklanmış figürler | Çoğu marka belirtilmeyen ithal ya da taklit üretimdi |
| Parfümlü/kokulu marker | Yazının kendisini ya da altını çizmek için | Öncüsü sayılan Mr. Sketch, ABD'li Sanford Manufacturing tarafından 1965'te piyasaya sürülmüştü, Türkiye'ye ithalat yoluyla geldi |
| Dişli (zikzak) makas kesimi | Sayfa kenarına ya da fotoğrafa dişli çerçeve | Kırtasiyeden kaybolan pergel takımı ve şablonlarla aynı çekmecede dururdu |
| Kalp / yıldız şablon | Tekrar eden motifleri hızlı çizmek için | Aynı plastik şablon geometri dersinde de kullanılırdı |
Yazı tipi de en az süsleme kadar önemliydi. Kapak sayfasına isim yazarken balonlu, şişkin ve gölgeli harfler tercih edilir, i noktaları yıldıza ya da kalbe çevrilir, bazı harflerin gövdesine ikinci bir renkle gölge eklenirdi. Bu, o dönem kokulu silgi koleksiyonları gibi çocukların birbirine gösteriş yaptığı, üzerinde emek gösterdiği küçük bir yarışmaydı; kimin yazısı daha süslü, kimin kenar deseni daha zorsa o sayfa daha çok konuşulurdu.
Bir hatıra defterinin değeri, içine yazılanlardan çok sayfaların taşıdığı el izinden geliyordu. Gliter kalemin kuruyup çatlayan çizgisi, çıkartmanın köşesinden kalkan kenarı, farklı kalemlerle yazılmış on beş ayrı yazı bir araya geldiğinde defterin kendisi bir arşive dönüşüyordu. Bu arşivin hiçbir resmî kaydı yok; elimizdeki tek belge, hâlâ saklanan defterlerin kendisi.
Peki ne oldu?
Hatıra defterinin resmî bir bitiş tarihi yok, kimse belirli bir yılda bu alışkanlığın sona erdiğini ilan etmedi. Akıllı telefonların ve grup sohbetlerinin okul hayatına iyice yerleştiği 2010'ların ortasından sonra fiziksel defter dolaştırma alışkanlığının azaldığı gözlemlenebiliyor, ama tam olarak hangi yıl bu geçişin döndüğüne dair belgelenmiş bir kayıt yok.
Tamamen de kaybolmadı. 2026 itibarıyla kırtasiye siteleri ve pazaryerlerinde hatıra defteri ve nostaljik defter kategorileri hâlâ satışta; artık çoğunlukla yetişkinlerin koleksiyon ya da hediyelik ürün olarak aldığı bir kalem. Kabarık çıkartma ve gliter kalem tarafında da benzer bir tablo var: bu ürünler raflardan çekilmedi, sadece çocukların birincil eğlencesi olmaktan çıkıp genel süsleme ve el işi malzemesi kategorisine kaydı. Keskin Color gibi üreticiler de o dönemden bugüne büyüyerek geldi; şirket 2016'da Silivri'de 15 bin metrekarelik yeni bir tesise taşındı, 2023'te ise 185 yıllık Alman markası Pelikan'ın Türkiye distribütörlüğünü aldı.
Hafıza köşesi
- Hatıra defteri Türk icadı. Aslında değil. Kökü 1550'lere, Almanya'daki üniversite öğrencilerinin album amicorum'una kadar gidiyor; Türkiye'ye 20. yüzyılın ikinci yarısında genel bir Avrupa okul geleneği olarak ulaştı.
- Bütün kabarık çıkartmalar Lisa Frank'tı. Abartılı bir hatırlama. Lisa Frank Inc. 1980'de kuruldu, okul ürünleri hattını 1987'den itibaren büyüttü, ama Türkiye'deki kabarık çıkartmaların çoğunun üreticisi belirsizdi; gerçek lisanslı ürün azınlıktaydı, marka adı zamanla bütün kabarık çıkartma türü için ortak isim gibi kullanılır oldu.
- Parfümlü kalemler yerli üretimdi. Hayır. Koku katmanlı markerlerin bilinen öncüsü Mr. Sketch, Amerikalı Sanford Manufacturing'in 1965'te çıkardığı bir üründü; Türkiye'ye ithalat yoluyla girdi, hangi yıl resmî olarak ithal edilmeye başladığına dair belgelenmiş bir kayıt yok.
Sık sorulanlar
Hatıra defteri geleneği ilk nereden çıktı?
1550'lerde Almanya'da, bir üniversiteden ötekine geçen öğrencilerin tuttuğu album amicorum defterleriyle başladı. 19. yüzyılın sonunda Poesiealbum adıyla Almanya'da ikinci ve daha büyük bir patlama yaşadı, oradan genel bir Avrupa okul alışkanlığına dönüştü.
Gliter kalemler ve kabarık çıkartmalar o dönem nereden alınırdı?
Mahalle kırtasiyelerinden. 1995'te hem Adel Kalemcilik'in Faber-Castell ile resmîleşen ortaklığı hem de Keskin Color'ın büyüyen kâğıt-kırtasiye üretimi raflardaki çeşidi artırdı; kabarık çıkartmaların önemli bir kısmı ise marka belirtilmeyen ithal ürünlerdi.
Hatıra defteri ile anket defteri aynı şey mi?
Hayır. Hatıra defterine arkadaşların serbest metinde söz, şiir ya da çizim bırakması beklenirdi. Anket defteri ise en sevdiğin renk, en sevdiğin şarkıcı gibi sabit sorulara cevap yazılan, formatı önceden belirlenmiş ayrı bir türdü.
Hatıra defterleri hâlâ satılıyor mu?
Evet, çevrimiçi kırtasiye mağazalarında ve pazaryerlerinde hâlâ bulunuyor. Alıcıların ağırlığı artık çocuklar değil, hediye arayan ya da eski alışkanlığı koleksiyon olarak sürdüren yetişkinler.
İlgili neydi'ler
- Hatıra Defterine Yazılan 20 Klişe: Unutma Beni
- Kokulu Silgi Koleksiyonun Var mıydı? Kırtasiye Nostaljisi
- Kırtasiyeden Kaybolan Ürünler: Pergel Setinden Şablona
- Okul Kantinlerinin Efsane Üçgeni: Tost, Süt, Simit Neden Bu Kadar Akılda Kaldı?
- Okul Yılları kategori arşivi