Gezici Fotoğrafçılar Sınıf Fotoğrafını Nasıl Çekerdi?
O Neydi? Yazı İşleri5 dk okuma
Gezici fotoğrafçıların sınıf fotoğrafını adım adım nasıl çektiğini anlatan güvenilir, yazılı bir kaynak bulamadık. Belgelenebilen kısım şu: 1983-1985 yıllarına ait sınıf fotoğrafları yerel gazetelerde duruyor, o yıllarda en yaygın film 36 pozluk 135 filmdi ve Türkiye'de fotoğrafçılığın stüdyo geleneği 1860'lara uzanıyor. Makine tipi, sıra düzeni, ücret ve baskının eve ulaşması gibi ayrıntıları kaynaksız yazmıyoruz.
"Fotoğrafçı geliyor!" cümlesi sınıfı bir anda dağıtırdı. Önlükler düzeltilir, saçlar ıslatılır, en uzun çocuk arka sıraya geçerdi. Bunların çoğunu birçok kişi hatırlıyor. Sorun, hatırlananların yazıya geçmemiş olması.
Bu yüzden bu yazı bir "nasıl çekilirdi" tarifinden çok, neyin kayıtlı olduğunu ayıran bir döküm. Hafızayı yalanlamıyoruz, yalnızca hafıza ile belgeyi ayrı tutuyoruz.
Asıl mesele: kayıt nerede?
Arama sonuçlarında sınıf fotoğrafının kendisi bol, çekimin nasıl yapıldığını anlatan metin ise yok. Osmaniye'de yayın yapan Sabır Gazetesi iki ayrı sınıf fotoğrafını haber yapmış. Birincisi Münire Hanım İlkokulu'ndan, yılı "1983 veya 1984" olarak yazılmış ve öğretmenleri Hatice Keskin ile çekilmiş; paylaşım Demet Öztemel'e ait. İkincisi Ülkü İlkokulu'ndan, 1984-1985 öğretim yılı, öğretmen Fettah Bilir, okul sıralarında çekilmiş bir sınıf fotoğrafı.
İki haberde de fotoğrafçının adı yok. Çekimin nasıl yapıldığına, ücrete, kaç kişinin sipariş verdiğine dair bir cümle de yok. Elimizdeki kanıt, bu fotoğrafların var olduğu ve okulda çekildiği.
Türkiye'de fotoğrafçılık geleneğine bakınca zemin görünüyor. İngilizce Vikipedi'ye göre Rus Dmitri Yermakov 1868'de Trabzon'da stüdyo açtı, Ermeni Hatchik Tcholakian 1870'lerde aynı şehirde stüdyo kurdu, Othmar Pferschy 1931'de İstanbul'da stüdyo açıp belgesel fotoğraflar çekti. Ara Güler (1928-2018) bu hattın daha geç halkası. Ancak sayfa gezici fotoğrafçıları, okul fotoğrafını ve fotoğraf kabinlerini hiç anmıyor. Yani zemin var, doğrudan bağ yok.
Dönem bağlamı: elinde ne vardı?
O yılların sınıf fotoğrafı büyük ihtimalle filmle çekiliyordu, bu kısım güvenle yazılabilir. Dijital makine 1980'lerin okul bahçesinde yoktu. Daha fazlasını, yani hangi film boyutunun kullanıldığını, kaynak olmadan söyleyemeyiz.
Filmle ilgili belgelenmiş standartlar şunlar. İngilizce Vikipedi'nin 135 film maddesine göre Kodak "135" adını 1934'te 35 mm film için kullanmaya başladı ve aynı yıl gün ışığında takılan kartuşu çıkardı. Kare boyutu genelde 24×36 mm. Tam boy rulo hep 36 pozluktu; 20 pozluk rulo yaklaşık 1980'e kadar piyasadaki tek kısa rulo, 24 ve 12 pozluklar bundan sonra yaygınlaştı. 135, 1960'ların sonunda 120 filmi geçerek en yaygın film boyutu oldu. Leica'nın prototipini Oskar Barnack 1913 dolayında tasarladı, seri üretim 1925'te başladı.
Büyük formatlı makineler de vardı. Vikipedi'ye göre en yaygın levha film boyutu 4×5 inçti (Graflex Speed Graphic ve Crown Graphic bu boyuttaydı) ve görüntü makineleri çoğunlukla tripodla kullanılıyordu. Bunun okul fotoğrafçılarında kullanılıp kullanılmadığını anlatan bir kaynak bulamadık. Tripodlu, siyah örtülü fotoğrafçı imgesi büyük ihtimalle kuşakların ortak hafızasında ama yazılı dayanağı elimizde yok.
Somut detay: neyi biliyoruz, neyi bilmiyoruz?
Belgelenen:
- Sınıf fotoğrafları okulda çekilirdi (Sabır Gazetesi'ndeki iki örnek, 1983-1985).
- Dönemin standart filmi 135'ti ve tam rulo 36 pozdu.
- Türkiye'de ticari fotoğrafçılık stüdyo olarak 1860'lardan beri vardı.
Belgelenemeyen:
- Fotoğrafçıların okullara kim tarafından, nasıl yönlendirildiği.
- Ücretin ve siparişin nasıl toplandığı.
- Baskıların kaç günde, hangi büyüklükte teslim edildiği.
- Gezici fotoğrafçıların bir meslek olarak kaç kişi olduğu.
Bu listeyi uydurma anı ayrıntılarıyla doldurmak kolaydı. Yapmıyoruz, çünkü okuyucu bu sayfaya doğruluk için geliyor.
Neden bu kadar az kayıt var diye sormak da gerekiyor. Okul fotoğrafçılığı resmî bir meslek kaydı bırakmaz; haber de olmaz, sergi de. Tek iz fotoğrafın kendisidir ve o da aileden aileye dağılmıştır. Fotoğrafı çeken kişi, bir düğünde ya da stüdyoda çalışan mahalle fotoğrafçısı olabilir, ama bu bir tahmin. Haberlerde fotoğrafçıdan değil, öğretmenden ve okuldan söz edilmesi de aynı şeyi gösteriyor: hatırlanan şey kare, onu çekenin adı değil.
Bu, konunun neden yazıya geçmediğini de biraz açıklıyor: fotoğrafın değeri var, fotoğrafçının hikâyesi tutulmamış. Yerel gazetelerin "eski fotoğraflar" köşeleri bu boşluğu doldurabilecek ilk yer; Sabır Gazetesi'nin iki haberi de tam olarak bu türden.
Elinizde böyle bir fotoğraf varsa kaynak değeri taşıyan üç ipucu var: arka yüzdeki yazı ya da kaşe, film kenarındaki baskı ve fotoğraftaki öğretmenin adı. Bunlar bize doğru ama tek başına bir çekim yöntemi vermez; birden fazla fotoğrafın karşılaştırılması gerekir.
Peki ne oldu?
Okul fotoğrafı bitmedi, biçim değiştirdi. Sabır Gazetesi'nin haberleri bu fotoğrafların bugün sosyal medyada paylaşılarak yeniden dolaşıma girdiğini gösteriyor. Fotoğrafı çekenin kim olduğu ise çoğu zaman kayıtta yok; haberlerde yalnızca öğretmen ve okul adı geçiyor. Gezici fotoğrafçıların ne zaman ve neden azaldığına dair bir kaynak bulamadık.
Bu açık, bu sitenin okuyucularının doldurabileceği türden. İlçenizde bir okul fotoğrafçısı biliyorsanız adını, çalıştığı yılları ve fotoğraf makinesini yazmanız, ileride bu sayfayı kaynakla güncellememize yarar.
Hafıza köşesi
- "Fotoğrafçı hep aynı kişiydi." Bir sınıfta çoğu zaman bir kişi çekti; ama aynı kişinin ilçedeki bütün okulları gezdiğini kaynakla gösteremiyoruz.
- "Sınıf fotoğrafı hep siyah beyazdı." Açtığımız kaynaklar bunu ne doğruluyor ne yalanlıyor. Sabır Gazetesi'ndeki fotoğrafların renk durumu haber metinlerinde anlatılmıyor.
- "Film 36 poz, o yüzden 36 çocuk çekilirdi." Bu kendimizin uydurduğu bir bağ olurdu. 36 poz bir rulonun kapasitesi, sınıfın büyüklüğüyle ilgisi yok.
Sık sorulanlar
Gezici fotoğrafçılar sınıf fotoğrafını nasıl çekerdi?
Adım adım bir tarif veren güvenilir kaynak bulamadık. Bildiğimiz, sınıf fotoğraflarının okulda ve sıralarda çekildiği ve dönemin standart filminin 36 pozluk 135 olduğu.
Sınıf fotoğrafı hangi yıllarda yaygındı?
Elimizdeki örnekler 1983-1985 arasından. Daha eski ve daha yeni örnekler de var ama bu yazıda kaynakla gösteremediğimiz yılları yazmıyoruz.
135 film nedir?
Kodak'ın 1934'te 35 mm film için kullanmaya başladığı ad. Kare boyutu genelde 24×36 mm ve tam rulo 36 pozluk.
Okul fotoğrafçısı kimdi?
Sabır Gazetesi'ndeki iki haberde fotoğrafçının adı yok. Kimin çektiğini bulmak için okul arşivine ya da fotoğrafın arkasına bakmak gerekiyor.
İlgili neydi'ler
- Karne Günü Ritüelleri: Zarf, Kırık Not ve Eve Dönüş Yolu
- Fotoğraf Filmi Yıkatmak Neydi? 36 Poz Kültürü
- Okul Sırasına Yazı Kazımak: Sıranın Arkeolojisi
- Hatıra Defteri ve Süsleme Sanatı
- Okul yılları kategorisi