Kurşun Kalemde Kurşun Var mı? Okul Efsanelerinin Gerçeği

O Neydi? Yazı İşleri21 Ağustos 20265 dk okuma

Kısa cevap

Yok. Kurşun kalemin ucunda kurşun değil, grafit ile kil karışımı bulunur. Ad, 1564'te İngiltere'nin Borrowdale bölgesinde bulunan saf grafit yatağından kalma bir yanlış anlamadan geliyor: dönemin bilgisiyle grafit bir tür kurşun cevheri sanıldı ve Latince "plumbago", yani kurşun cevheri diye adlandırıldı. Yanlış anlaşılma düzeltildi, ad kaldı.

Aynı yanılgı pek çok dilde donmuş durumda: İngilizcede kalemin ucuna hâlâ "lead", yani kurşun deniyor. Türkçedeki kurşun kalem de aynı kökten geliyor.

Grafit nasıl kurşun sanıldı?

1564'te Borrowdale'de bulunan yatak olağandışıydı: grafit o kadar saftı ki kesilip doğrudan çubuk haline getirilebiliyordu. Bu, dünyada başka örneği olmayan bir jeolojik durumdu ve İngiltere'ye uzun süre grafit çubuk tekeli kazandırdı.

Malzeme koyu rengi ve parlaklığıyla kurşuna benziyordu. Kimyanın karbonu ayrı bir element olarak tanımlamasına daha çok vardı; o yüzden madde bir kurşun türü sayıldı ve adı öyle kondu.

Grafit aslında karbonun bir biçimi. Yani kalemin ucuyla elmas, kimyasal olarak aynı elementten oluşuyor; fark, atomların diziliminde.

Sertlik derecelerini mümkün kılan buluş

Kalemin bugünkü hali 1795'te Fransız Nicolas-Jacques Conté'nin bulduğu yöntemle şekillendi. Conté, saf grafit çubuk kullanmak yerine toz grafiti kille karıştırıp pişirdi.

Bunun iki sonucu oldu. Birincisi, saf grafit yatağına bağımlılık bitti: toz grafitle de kalem yapılabiliyordu. İkincisi ve daha önemlisi, grafit-kil oranı değiştirilerek ucun sertliği ayarlanabilir hale geldi. Bugünkü bütün sertlik dereceleri bu orandan doğuyor.

Kil arttıkça uç sertleşiyor ve daha açık iz bırakıyor; grafit arttıkça yumuşuyor ve daha koyu yazıyor.

HB, 2B, 4H ne demek?

Harfler İngilizce iki kelimenin baş harfi:

H = Hard, yani sert. Sayı büyüdükçe uç daha sert, iz daha açık ve ince olur. 4H, 2H'den daha serttir.
B = Black, yani siyah. Sayı büyüdükçe uç daha yumuşak, iz daha koyu ve kalın olur. 6B, 2B'den daha koyudur.
HB ikisinin ortası: hafif sert, hafif koyu. Günlük yazı için standart kabul edilen derece bu.
F = Fine point, ince uç. HB ile H arasında kalır, ucu uzun süre sivri tutar.

Bu sistemin ilk hali 19. yüzyıl başında yerleşti. Ölçek genelde 9H ile 9B arasında uzanır; ortasında HB durur.

Okulda "2B al" denmesinin sebebi de burada: optik okuyucuyla değerlendirilen sınav kâğıtlarında koyu ve dolgun bir iz gerekir, sert uç yeterince karartmaz.

Kalem markalarının yaşı

Kurşun kalem, bugün hâlâ ayakta olan en eski sanayi ürünlerinden biri. Sektörün büyük adlarının kuruluş tarihleri bunu gösteriyor:

Faber-Castell, 1761'de Almanya'da kuruldu.
Koh-I-Noor Hardtmuth, 1790'da kuruldu ve sarı gövdeli kalemi yaygınlaştıran markalardan oldu.
Staedtler, 1835'te kuruldu.

Yani elinizdeki kalemin üstündeki isim, çoğu zaman iki yüz yılı aşkın bir markanın adı.

Kalemlerin sarı boyanmasının da bir hikâyesi var: 19. yüzyıl sonunda en iyi grafitin Çin'den geldiği düşünülüyordu ve sarı, o dönemde Çin'i çağrıştıran renkti. Üreticiler kalemi sarıya boyayarak "içindeki grafit kaliteli" mesajını veriyordu. Alışkanlık 20. yüzyıl boyunca sürdü ve sarı kalem bugün hâlâ standart görüntü.

Sık aktarılan bir başka rakam da kalemin ömrüyle ilgili: tek bir standart kalemin yaklaşık 56 kilometrelik çizgi çizebildiği belirtiliyor. Bu, kalemin neden bu kadar ucuz ve dayanıklı bir araç sayıldığını iyi özetliyor.

O halde neden "kalemi ağzına alma" derlerdi?

Uyarının gerekçesi çoğu zaman kurşun zehirlenmesi olarak anlatılıyordu ve bu gerekçe yanlış: grafit zehirli değil.

Uyarının makul kısmı başka: ucun kırılıp yutulması, tahta parçasının ağzı çizmesi ve elden ağza taşınan mikroplar. Yani söylenen şey mantıklı, sebebi olarak anlatılan şey yanlıştı. Kurşun sanılan malzemenin adı, uyarının gerekçesine de sızmıştı.

Diğer okul efsaneleri

"Silgi kalemi değil kâğıdı siler." Silgi grafit tanelerini kâğıt yüzeyinden koparıp kendine yapıştırarak çalışır. Kâğıdın üst lifleri de bir miktar aşınır, bu yüzden aynı yeri çok silmek kâğıdı yıpratır.
"Tükenmez kalemle yazılan sınav geçersiz." Kuralı okul ya da sınav yönergesi belirler, kalemin kendisinde geçersizlik yaratan bir özellik yoktur. Optik formlarda kurşun kalem istenmesinin sebebi okuyucunun izi algılaması ve gerektiğinde silinebilmesidir.
"Kalemtıraşla açmak kalemi kısaltmaz, sadece ucu keskinleştirir." Her açış gövdeden bir parça alır; kalemin kısalması doğrudan kaç kez açıldığıyla ilgilidir.

Hafıza köşesi

"Eskiden kalemlerde gerçekten kurşun vardı, sonra kaldırıldı." Yoktu. Yazı ucu olarak kurşun hiçbir zaman standart olmadı; ad baştan beri yanlış tanımadan geliyor.
"Grafit ile elmas alakasız maddeler." İkisi de karbon. Fark, atomların dizilimi.
"HB İngilizce bir markanın kısaltması." Değil. Hard ve Black kelimelerinin baş harfleri.
"Sert uç daha kaliteli." Kalite meselesi değil, kullanım meselesi. Teknik çizimde sert, gölgelemede yumuşak uç tercih edilir.

Sık sorulanlar

Kurşun kalemde kurşun var mı?

Yok. Ucunda grafit ile kil karışımı bulunur. Ad, grafitin 16. yüzyılda bir kurşun cevheri sanılmasından kalmadır.

Kurşun kaleme neden kurşun kalem deniyor?

1564'te Borrowdale'de bulunan grafit, rengi ve parlaklığıyla kurşuna benzediği için Latince kurşun cevheri anlamına gelen plumbago diye adlandırıldı. Yanlış anlaşılma düzeltildi ama ad pek çok dilde kaldı; İngilizcede de kalem ucuna hâlâ lead deniyor.

HB ne demek?

Hard ve Black kelimelerinin baş harfleri: hafif sert ve hafif koyu. Günlük yazı için standart derecedir. H sertliği, B koyuluğu gösterir ve yanlarındaki sayı büyüdükçe o özellik artar.

Kurşun kalem zehirli mi?

Değil. Grafit zehirli bir madde değildir. "Kalemi ağzına alma" uyarısının makul gerekçesi zehirlenme değil, ucun kırılıp yutulması ve hijyendir.

2B kalem neden isteniyor?

B dereceleri daha yumuşak ve koyu iz bırakır. Optik okuyucuyla değerlendirilen formlarda dolgun ve koyu bir işaret gerektiği için 2B gibi yumuşak dereceler tercih edilir.

Kalemin sertliği nasıl ayarlanıyor?

Grafit ile kilin oranıyla. 1795'te Nicolas-Jacques Conté'nin bulduğu bu yöntemde kil arttıkça uç sertleşir ve açık yazar, grafit arttıkça yumuşar ve koyu yazar.

İlgili neydi'ler

Kaynaklar

Paylaş:WhatsApp X