Kral Şakir'den Önce: Türk Çizgi Filmlerinin Kayıp Kuşağı

"Bizim zamanımızda Türk çizgi filmi yoktu" cümlesi kulağa tanıdık geliyor. Yarı doğru: televizyonda her gün izlenen, merchandise'i raflarda duran bir yerli çizgi dizi yoktu. Ama hiçbir şey yok da değildi; TRT için, Kültür Bakanlığı için, reklam ajansları için yapılmış çok iş vardı ve çoğu bir yerde kayboldu.

Bu yazı o boşluğu kaynaklarıyla dolduruyor. Kayıt bulamadığım yerde bulamadım diyorum; "şu çizgi film şu kanalda şu saatte yayınlanırdı" türünden bir hatıra listesi değil, bir kayıt dökümü.

Kral Şakir ne zaman başladı, "ilk" ne demek?

Vikipedi'ye göre Kral Şakir 23 Nisan 2016'da ön gösterimle, 16 Mayıs 2016'da resmî yayınla Cartoon Network Türkiye'de başladı. Proje tasarımcıları Varol Yaşaroğlu, Berk Tokay ve Haluk Can Dizdaroğlu, yönetmen Kuntay Kumbur, yapım şirketi Grafi2000. Maddede 364 bölümlük bir döküm ve 2018'den 2025'e uzanan yedi uzun metraj yer alıyor.

Vikipedi'nin "ilk" iddiası dikkatle okunmalı: dizi Cartoon Network Türkiye'nin ilk Türk ve kendi yapımı çizgi dizisi. Türkiye'nin ilk çizgi dizisi demiyor. Bu ayrım önemli, çünkü sosyal medyada dolaşan "Kral Şakir'den önce Türk çizgi filmi yoktu" cümlesi bu iddianın yanlış okunmuş hâli.

Filmleri de sıralayayım, çünkü ölçek farkını gösteriyor: "Oyun Zamanı" (11 Mayıs 2018), "Korsanlar Diyarı" (4 Ekim 2019), "Mikrop Avcıları" (21 Ocak 2021), "Cumburlop" (23 Nisan 2021), "Geri Dönüşüm" (14 Temmuz 2022), "Devler Uyandı" (16 Şubat 2024) ve "Dünyalar Karıştı" (7 Kasım 2025). Yani bir yerli çizgi dizi, 1988'de tek bir 50 dakikalık uzun metraj için TRT desteği gereken bir ülkede, sekiz yıl içinde yedi uzun metraj çıkardı. Bu karşılaştırma benim; kaynaklar böyle bir kıyas yapmıyor, yalnızca tarihleri veriyor.

Kral Şakir'den çok önce: 1947 ve 1950'ler

Vikipedi'nin Türk animasyon tarihi maddesine göre 1947-1949 arasında Vedat Ar ve öğrencileri üç dakikalık "Zeybek Oyunu"nu üretti ve bu film ilk Türk animasyonu sayılıyor. Aynı madde Türkiye'de gösterilen ilk animasyonun Walt Disney'in "İskelet Dansı" (The Skeleton Dance) olduğunu söylüyor.

1951-1957 arasında Turgut Demirağ'ın yapımcılığında, Yüksel Ünsal'ın yönetmenliğinde "Evvel Zaman İçinde" yapıldı; Türkiye'nin ilk uzun metraj animasyonu olacaktı. Renklendirme için gönderildiği ABD'de kayboldu. Yani Türkiye'nin ilk uzun metrajı hiç izlenemeden yok oldu.

Vedat Ar'ın Filmar Stüdyosu kısa filmler üretmeye devam etti, Süheyl Gürbaşkan'ın İstanbul Reklam Ajansı ise karikatüristleri işe alıp sinema reklamları için animasyon yaptı. 1960'larda TRT kurulunca reklam ajansları çoğaldı ve animasyonun işi yine büyük ölçüde reklama dönük kaldı.

TRT'nin çizgi film yılları: 1980'ler

1984'te Derviş Pasin ve Ateş Benice'nin Pasin-Benice Stüdyoları TRT için "Tomurcuk", "Süper Civciv", "Evliya Çelebi", "Karınca Ailesi" ve "Ece ile Yüce" gibi işler çekti. Nefise Abalı'nın derlemesine göre "Karınca Ailesi" beş dakikalık 75 bölümdü ve yurt dışında da gösterildi.

1988 iki isim için bir dönüm yılı oldu. Pasin-Benice'nin TRT desteğiyle yaptığı "Boğaç Han", Vikipedi'ye göre 50 dakikalık, ilk uzun metrajlı Türk animasyonu. Aynı yıl Ankara'da Bahattin Alkaç'ın kurduğu Damla Animasyon, Kültür Bakanlığı için "Deli Dumrul"u, TRT için de çok sayıda çizgi filmi yaptı. Alkaç'ın "Tombişin Öyküsü" ise 1980'de Almanya'daki bir yarışmada beğeni topladı. 1989'da Denge Animasyon da kuruldu.

Kayıp kuşak: 1990'dan 2008'e

Abalı'nın metnine göre TRT 1990'da çizgi film yapımına verdiği desteği bir yolsuzluk gerekçesiyle geri çekti. Metin yolsuzluğun ayrıntısını vermiyor; ben de vermeyeceğim. Aktarılan sonuç şu: stüdyoların ekonomik gücü eridi, birçoğu kapandı.

Aynı yıllarda başka şeyler de oldu. 1990'da Anadolu Üniversitesi'nde Türkiye'nin ilk Çizgi Film (Animasyon) bölümü açıldı. 1991'de TRT'nin 13 bölümlük "UGY (Uzaydan Gelen Yaratık)" dizisi, Körfez krizinin ardından ekonomik gerekçelerle 7. bölümden sonra iptal edildi. 1993'te Çizgi Filmciler Derneği kuruldu. 1995'te Tahsin Özgür ve Lale Özgür'ün "Kebabaluba"sı Annecy festivaline seçildi ve ilk başarılı karakter canlandırması olarak anılıyor.

Yani 1990'lar ve 2000'lerin başında yerli çizgi dizi yoktu diye düşünen çocukluk hafızası bu kayıtlarla büyük ölçüde örtüşüyor. Üretim vardı; ama haftalık, her gün izlenen bir dizi hattı yoktu.

Dönüş: TRT Çocuk ve Keloğlan

2008'de TRT Çocuk yayına başladı; Vikipedi bunu yerli dizilerin daha çok üretilmesi açısından bir dönüm noktası olarak kaydediyor. Abalı'ya göre 2009'da Animax Animasyon Stüdyoları'nın yaptığı üç boyutlu "Keloğlan" TRT Çocuk'ta yayınlandı, iki sezon sürdü ve 2012'de yeni bölümler gösterildi. Kral Şakir bu yeni dönemin sonrasında, 2016'da geldi.

Peki ne oldu?

Kral Şakir'in Vikipedi maddesindeki yayın aralığı 16 Mayıs 2016'dan 10 Nisan 2026'ya uzanıyor; yani yerli bir çizgi dizi bu kez on yıl boyunca ekranda kaldı. Eski dönemin işlerinin bugün nerede durduğuna, hangisinin arşivde olduğuna dair bir kayıt bulamadım; "Evvel Zaman İçinde" gibi bazıları ise açıkça kayıp.

Hafıza köşesi

• "Kral Şakir Türkiye'nin ilk çizgi filmi." Hayır. İlk Türk animasyonu olarak anılan film 1947-1949 arasında yapılan "Zeybek Oyunu". Kral Şakir, Cartoon Network Türkiye'nin ilk Türk ve kendi yapımı dizisi.
• "Türkiye'de uzun metrajlı çizgi film yeni bir şey." 1988'de "Boğaç Han" vardı; Vikipedi ilk uzun metrajlı Türk animasyonu olarak gösteriyor.
• "TRT çizgi film üretmiyordu." Abalı'ya göre 1984'ten itibaren Pasin-Benice ve Damla Animasyon gibi stüdyolar TRT için üretti; destek 1990'da çekildi.

Sık sorulanlar

Kral Şakir'den önce Türk çizgi filmi var mıydı?

Evet. İlk Türk animasyonu olarak anılan "Zeybek Oyunu" 1947-1949 arasında yapıldı, TRT için 1984'te "Karınca Ailesi" gibi işler üretildi, "Boğaç Han" 1988'de çıktı.

İlk Türk çizgi filmi hangisi?

Vikipedi'ye göre Vedat Ar ve öğrencilerinin yaptığı üç dakikalık "Zeybek Oyunu" (1947-1949). "Evvel Zaman İçinde" ilk uzun metraj olacaktı ama ABD'de kayboldu.

Türk çizgi filmi neden 1990'larda azaldı?

Nefise Abalı'nın derlemesine göre TRT 1990'da çizgi film yapımına desteği çekti ve stüdyoların çoğu ekonomik güç kaybedip kapandı. Yolsuzluk gerekçesinin ayrıntısı kaynakta yok.

İlgili neydi'ler

• TRT'de yayınlanan ilk yerli çizgi filmler hangileriydi?
• Pepee'den önce: 2000'lerin unutulan Türk çizgi filmleri
• Adları hatırlanamayan 20 çizgi film
• Çocukken izlediğimiz çizgi filmler: kanal kanal rehber
• Çizgi filmler arşivi

Kaynaklar

• Vikipedi: Türk animasyon tarihi
• Vikipedi: Kral Şakir
• Serdar A.: Türkiye Animasyon Tarihi