Pokemon Türkiye'de Neden Yasaklandı? İddiaların Gerçeği

Pokemon'un Türkiye macerası kısa ama gürültülü bir dönemdi. ATV'de 31 Ocak 2000'de başlayan dizi, aynı yılın aralık ayında hem Sağlık Bakanlığı raporlarında hem gazete haberlerinde kendini buldu. Üstüne yıllar içinde bir de şehir efsanesi katmanı eklendi: camdan atlayan çocuklar, yasaklı bölümler, gizli mesajlar. Bu yazıda kayıtlı olanı efsaneden ayırdım.

Resmî RTÜK karar metnine ulaşamadığımı baştan söyleyeyim. Aşağıdaki tarihler, Pokemon'un Türkiye tarihçesini derleyen bir hayran sitesi, Vikipedi ve dönemin yabancı basın aktarımlarına dayanıyor; kaynaklar arasındaki küçük farkları yerinde belirttim.

Pokemon Türkiye'ye nasıl geldi?

Dizi Japonya'da 1 Nisan 1997'de TV Tokyo'da yayınlanmaya başlamıştı. Türkiye'ye üç yıl sonra, 31 Ocak 2000'de ATV'de geldi. Pokémoncu sitesinin tarihçesine göre 22 Haziran 2000'de "Charizard Sakinleşiyor" bölümü yayınlandı ve ondan sonra uzun süre yeni bölüm gelmedi; anime birkaç kez baştan tekrar edildi. Yani Aralık 2000'de ekranda dönüp duran şey kısmen tekrar bölümlerdi.

Vikipedi'deki Türkçe madde, Türkiye'de ilk dört sezonun Türkçe yayınlandığını söylüyor. Aynı maddede 211 bölüm rakamı geçiyor, ama madde kendi içinde tutarsız ve sayfanın başında Vikipedi standartlarına tam uymadığına dair bir uyarı var. O yüzden bölüm sayısı için bu rakamı kesin kabul etmiyorum.

Aralık 2000'de ne oldu?

Kayıtlı sıra şöyle:

• 4 Aralık 2000: Sağlık Bakanlığı RTÜK'e sunduğu raporda animenin zararlı olduğunu belirtti.
• 7 Aralık 2000: RTÜK, ATV'ye bir günlük kapatma cezası verdi ve Pokemon'un yayından kaldırılmasını istedi. ATV kararı protesto ettiğini ve yayını sürdüreceğini açıkladı.
• 13 Aralık 2000: ATV Pokemon'u yayından kaldırdı.

Animation World Network'ün 12 Aralık 2000 tarihli haberi, yetkililerin ATV'ye bir günlük kapanma emri verdiğini aktarıyor ve gerekçe olarak çocukların ve gençlerin bedensel, duygusal ve ahlaki gelişimini olumsuz etkileyebilecek yayınları engelleyen kanun hükmünü anıyor. Aynı haber, hükümetin iki çocuğun karakterleri taklit ederek kendine zarar vermesinden sonra dizinin yasaklanmasını istediğini yazıyor.

Anime News Network'ün 12 Aralık 2000 tarihli notu ise Japan Times'a dayanıyor: Sağlık Bakanlığı'nın uzman paneli, Pokemon karakterinin küçük çocukların kurguyla gerçeği ayırmasını zorlaştırdığı ve çocukları şiddete karşı duyarsızlaştırdığı sonucuna varmış. Yani gerekçe "dizi kötü" değil, "küçük çocuk kurguyu gerçekten ayıramıyor" kaygısıydı.

Camdan atlayan çocuk hikâyesi doğru mu?

Sözcü'nün bir nostalji haberi, tetikleyici olayı şöyle anlatıyor: 4 yaşındaki Ferhat Ağırbaş kendini Pokemon sanıp yedinci kattan atladı, yalnızca bacağını kırarak kurtuldu. Aynı haber, olayın 2018'de sosyal medyada yeniden gündeme geldiğini ve eski izleyicilerin çocuğun Facebook profiline yorum yazdığını aktarıyor.

Bu haber yazılmış bir kayıt, ama resmî bir tutanak ya da dönemin gazete arşivi değil. AWN ise adsız biçimde "iki çocuk" diyor. Olayın ayrıntıları kaynaktan kaynağa değişiyor; ben yalnızca Sözcü'nün anlattığını, "Sözcü şöyle aktarıyor" diyerek aktarıyorum.

Dizi ne zaman geri döndü?

Pokémoncu sitesinin tarihçesine göre Pokemon, 7 Aralık 2002'de Star TV'de yeniden yayına girdi. Vikipedi'nin kanal listesi başlangıç tarihini 9 Aralık 2002 olarak veriyor; iki kaynak arasında iki günlük fark var. Star TV'de ilk dönemde yalnızca "Charizard Sakinleşiyor" öncesi bölümlerin tekrarı yayınlandı. Yeni bölümler Mayıs 2004'te "Pokémon Su Savaşları" ile başladı.

Vikipedi'nin kanal dökümüne göre sonraki duraklar şöyle: Star TV (2002 - 2005), Kanal 1 (2007 - 2008), Jetix (2009), Disney XD (2009 - 2016), Disney Channel (2016 - 2017) ve Netflix (2017'den bugüne). Aynı madde bu dökümde Kanal 7'yi de sayıyor ama yıl vermiyor.

Ceza ile yasak aynı şey mi?

Gündelik dilde ikisi karışıyor, kayıtta ayrı duruyorlar. RTÜK'ün verdiği şey, belirli bir kanala, belirli bir yayın için uygulanan yaptırımdı: bir günlük kapatma ve dizinin yayından kaldırılması talebi. Bunun bir "Türkiye'de Pokemon izlemek suçtur" kararı olduğuna dair elimde bir kayıt yok. Kanıt da ortada: yaklaşık yirmi dört ay sonra aynı dizi başka bir kanalda, aynı ülkede, aynı çocukların önüne geri geldi.

ATV'nin tepkisi de bu ayrımı gösteriyor. Pokémoncu sitesinin tarihçesine göre kanal 7 Aralık'ta kararı protesto etti ve yayını sürdüreceğini söyledi; ancak altı gün sonra, 13 Aralık 2000'de diziyi kaldırdı. Aradaki bu altı günün içinde neler konuşulduğunu, hangi yazışmaların yapıldığını gösteren bir belge bulamadım, o yüzden ne tahmin ediyorum ne yazıyorum.

Peki ne oldu?

Bugün Pokemon Türkiye'de yasaklı değil; Netflix'te ve oyun, kart, mobil uygulama tarafında rahatça var. Yasak, aslında ATV'nin 2000'deki yayınını kapsayan bir yayın cezasıydı ve kanal değişince, yıllar geçince dizi başka ekranlara geçti. Karar metnini bulamadığım için cezanın tam hukuki dayanağını yazamıyorum; yalnızca AWN'nin aktardığı kanun hükmünü kaydediyorum.

Hafıza köşesi

• "Pokemon Türkiye'de tamamen yasaklandı." Kayıtlı olan, 2000'de ATV'ye verilen bir günlük kapatma cezası ve dizinin ATV'den kaldırılması. Dizi 2002'de Star TV'ye döndü.
• "Yasak 1997'deki ışık olayı yüzünden." Bu bağı gösteren bir kaynak bulamadım. Türk kaynaklarında öne çıkan gerekçe, Sağlık Bakanlığı raporu ve çocukların karakterleri taklit etmesi kaygısı.
• "Yasakla birlikte bütün animeler kalktı." Bunu destekleyen bir kayıt görmedim. Kayıtlı olan yalnızca Pokemon'un ATV'den kaldırılması.

Sık sorulanlar

Pokemon Türkiye'de ne zaman yasaklandı?

Aralık 2000'de. Sağlık Bakanlığı 4 Aralık'ta rapor sundu, RTÜK 7 Aralık'ta ATV'ye bir günlük kapatma cezası verdi, ATV 13 Aralık 2000'de diziyi yayından kaldırdı. Bu bir kanal cezasıydı, ülke çapında kalıcı bir kanun yasağı değil.

Pokemon Türkiye'de neden yasaklandı?

Gerekçe Sağlık Bakanlığı raporuydu: küçük çocukların kurguyla gerçeği ayırmasını zorlaştırdığı ve şiddete karşı duyarsızlaştırdığı söylendi. Bunun yanında çocukların karakterleri taklit ederek kendine zarar verdiği haberleri de gündemdeydi.

Pokemon Türkiye'de tekrar yayınlandı mı?

Evet. Star TV 2002'nin Aralık ayında diziyi yeniden yayınladı, Mayıs 2004'te yeni bölümler geldi. Sonraki yıllarda Kanal 1, Jetix, Disney XD, Disney Channel ve Netflix'te yer aldı.

İlgili neydi'ler

• Digimon mu Pokemon mu önce çıktı? Karışan iki efsane
• Çocukken izlediğimiz çizgi filmler: kanal kanal rehber
• Cumartesi sabahı çizgi film kuşağı neden bitti?
• Voltran, Şirinler, Kaptan Planet: 80-90'ların dublaj efsaneleri
• Çizgi filmler arşivi

Kaynaklar

• Pokémoncu: Pokémon'un Türkiye Tarihçesi
• Animation World Network: Turkish Network Shut Down After Airing Pokemon
• Anime News Network: More Details on Turkish ban of Pokemon
• Vikipedi: Pokémon (anime)
• Sözcü: Bir dönemin unutulmazı sosyal medyada gündem oldu