Türkçe internetin hatırlama motoru
O Neydi?
Neydi Bu?Eski ReklamlarÇocukluk AtıştırmalıklarıUnutulan Diziler ve TVÇizgi FilmlerEski Teknolojiler

Ders Kitaplarına Kağıt Kaplama Sanatı Neden Bitti?

O Neydi? Yazı İşleri5 dk okuma

Kısa cevap

Kaplamak bir titizlik meselesi değil, ekonomik bir zorunluluktu. Ders kitabı satın alınıyordu ve çoğu zaman yıl sonunda bir alt sınıfa devredilmesi ya da okula teslim edilmesi gerekiyordu; yıpranan kitap para kaybı demekti. Bu denklem 2003-2004 eğitim öğretim yılında değişti: ders kitapları ilk kez ücretsiz dağıtılmaya başlandı. Kitap bedava ve her yıl yenisi geliyorsa korumanın sebebi de kalmadı.

Ritüel yasaklanmadı, unutulmadı da. Sebebi ortadan kalktı.

Neden kaplanırdı?

Üç sebep vardı ve üçü de paraya çıkıyordu:

  • Kitap satın alınıyordu. Kitap masrafı, eylül ayının en büyük kalemlerinden biriydi. Yıpranan kitap yenisini almak demekti.
  • Kitap devrediliyordu. Kardeşe, akrabaya ya da bir alt sınıfa geçmesi bekleniyordu. Temiz kalan kitap ikinci kez kullanılabiliyordu.
  • Sorumluluk öğretiliyordu. Öğretmenler kitabın durumunu kontrol ediyordu ve kaplanmamış kitap ihmal sayılıyordu.

Aynı mantık defterler için de geçerliydi. Kaplama, okul malzemesine bakmanın standart yöntemiydi.

Okulun değişen takvimi

Kaplama ritüelinin bittiği dönem, Türkiye'de eğitim sisteminin arka arkaya değiştiği yıllara denk geliyor:

Yıl Ne oldu
1997 Zorunlu eğitim 8 yıla çıkarıldı
2003 Ücretsiz ders kitabı dağıtımı başladı
2012 Zorunlu eğitim 12 yıla çıkarıldı ve kademelere ayrıldı

Her değişiklik ders kitaplarının içeriğini ve sayısını da değiştirdi. Müfredat sık sık yenilenince bir kitabın ertesi yıl hâlâ geçerli olma ihtimali düştü; yani kitabı korumanın ikinci gerekçesi olan devretme de anlamını yitirdi.

Yani kaplamayı bitiren şey tek bir karar değil, üst üste gelen üç değişiklikti: kitabın bedava olması, her yıl yenilenmesi ve içeriğinin sık sık değişmesi.

İşin teknik kısmı

Kaplama bir el becerisiydi ve herkesin kendi yöntemi vardı:

  1. Malzeme seçimi. Şeffaf naylon en yaygını; renkli kâğıt, gazete ve takvim yaprağı da kullanılıyordu.
  2. Ölçü. Kitap açık haldeyken kâğıdın üstüne konuyor, her kenardan pay bırakılıyordu. Pay az olursa köşeler kapanmıyordu.
  3. Köşeler. İşin en zor kısmı burasıydı. Köşeler çapraz kesilmeden katlanırsa kabarıyor ve kaplama düzgün oturmuyordu.
  4. Hava kabarcığı. Naylon kaplamada en büyük düşman buydu. Ortadan kenara doğru bastırarak sürmek gerekiyordu; acele edilirse kabarcık kalıyordu.
  5. Bant. İç kapağa yapıştırılan bantlar görünmeyecek şekilde konuyordu.

Bu işi evde kimin yaptığı da belliydi: bir kişi tüm ailenin kitaplarını kaplıyordu ve o kişi genelde en sabırlı olandı. Kaplama akşamı, eylül ayının belirli bir gecesine denk gelen ev içi bir organizasyondu.

İsim etiketi

Kaplamanın ikinci yarısı etiketti. Kapağın ön yüzüne yapıştırılan etikete ad, soyad, sınıf ve numara yazılıyordu.

Etiketin işlevi pratikti: kitaplar birbirine benziyordu ve sınıfta karışıyordu. Ama etiket aynı zamanda bir sunum alanıydı. Yazının düzgünlüğü, kullanılan kalemin rengi ve etiketin kapağa ortalanması önemliydi.

Etiketi yamuk yapıştırmak, bütün kaplamayı baştan yapmayı gerektirebiliyordu. Çünkü etiket sökülünce naylon da bozuluyordu.

Peki neden bitti?

Asıl kırılma 2003-2004 eğitim öğretim yılında geldi: ders kitapları ilk kez ilköğretim öğrencilerine ücretsiz dağıtılmaya başlandı.

Bu, kaplamanın üç sebebini birden ortadan kaldırdı. Kitap artık satın alınmıyordu, dolayısıyla yıpranması para kaybı değildi. Her yıl yeni kitap geldiği için devretme zorunluluğu da kalktı.

Uygulamanın ölçeği bu değişimin neden bu kadar kesin olduğunu gösteriyor: 2003-2004'ten bu yana dağıtılan ders kitabı ve yardımcı kaynak sayısı 4 milyar 131 milyon 710 bin 459 olarak bildirildi. Ara rakamlar da fikir veriyor: 2016'da yapılan bir hesapta uygulamanın ilk 13 yılına yaklaşık 4 milyar lira harcandığı, 2019'da ise 16 yılda yaklaşık 3 milyar ders kitabının öğrencilere ulaştırıldığı açıklandı.

Bu ölçekte bir dağıtımın yanında, tek tek kitapları koruyup ertesi yıla devretmenin bir anlamı kalmıyor. Kaplamayı bitiren şey bir alışkanlık değişimi değil, bir kamu politikasıydı.

İkinci sebep kitabın kendisiydi. Ders kitaplarının kapak kalitesi zamanla arttı; parlak ve dayanıklı kapaklar, ek bir koruma katmanına ihtiyacı azalttı.

Üçüncü sebep dijitalleşme: ders içeriklerinin bir kısmının çevrimiçi ortama taşınması, fiziksel kitabın merkezî konumunu zayıflattı.

Kaybolan şey sadece kaplama değil

Kaplama ritüelinin iki yan ürünü vardı ve ikisi de onunla birlikte gitti.

Birincisi, okulun başlangıcına dair somut bir tören. Kitapların kaplandığı akşam, yaz tatilinin bittiğinin resmî ilanıydı. Bugün okul, çantanın hazırlandığı sabah başlıyor.

İkincisi, eşyaya bakma pratiği. Kaplamak, bir nesneyi bir yıl boyunca korumak üzere hazırlamaktı; nesnenin dayanıklılığı sizin elinizdeydi. Bu, bugün çok az eşyayla kurduğumuz bir ilişki.

Bu bir kayıp anlatısı değil: ücretsiz kitap uygulaması ailelerin eylül yükünü ciddi biçimde hafifletti ve bu, kaplamadan çok daha önemli bir kazanç. Sadece bir ritüelin neden bittiğinin cevabı, nostaljik bir hikâyede değil, bir bütçe kararında duruyor.

Hafıza köşesi

  • "Kaplama titizlikten yapılırdı." Ana sebep titizlik değil ekonomiydi. Kitap satın alınıyor ve çoğu zaman devrediliyordu; yıpranması doğrudan para kaybı demekti.
  • "Kitaplar hep ücretsizdi." Değildi. Ücretsiz ders kitabı dağıtımı 2003-2004 eğitim öğretim yılında başladı.
  • "Kaplama yasal bir zorunluluktu." Değildi. Okul ve öğretmen düzeyinde beklenen bir uygulamaydı, merkezî bir kural değil.
  • "Naylon kaplama her zaman vardı." Şeffaf naylon yaygınlaşmadan önce gazete, takvim yaprağı ve renkli kâğıt kullanılıyordu; naylon sonradan standart hale geldi.

Sık sorulanlar

Ders kitapları neden kaplanırdı?

Çünkü kitap satın alınıyordu ve çoğu zaman bir alt sınıfa ya da kardeşe devrediliyordu. Yıpranan kitap doğrudan para kaybı anlamına geliyordu; kaplama bunu önlemenin en ucuz yoluydu.

Ücretsiz ders kitabı dağıtımı ne zaman başladı?

2003-2004 eğitim öğretim yılında. İlk kez ilköğretim öğrencilerine ders kitapları ücretsiz dağıtıldı.

Kitap kaplama neden bitti?

En temel sebep ücretsiz kitap dağıtımı: kitap satın alınmadığı ve her yıl yenisi geldiği için korumanın ekonomik gerekçesi ortadan kalktı. Buna kapak kalitesinin artması ve içeriğin bir kısmının dijitale taşınması eklendi.

Kaplamada en zor kısım neresiydi?

Köşeler. Çapraz kesim yapılmadan katlandığında kâğıt üst üste biniyor ve kapak düz durmuyordu. Naylon kaplamada ikinci zorluk hava kabarcıklarıydı.

Kaç ders kitabı dağıtıldı?

2003-2004 eğitim öğretim yılından bu yana dağıtılan ders kitabı ve yardımcı kaynak sayısı 4 milyar 131 milyon 710 bin 459 olarak bildirildi.

İlgili neydi'ler

Kaynaklar

Paylaş:WhatsAppX