Dershane Kültürü Nasıl Sona Erdi? 2015 Kapanma Kararının Hikayesi

2013 yılına kadar Türkiye'de üniversite ve lise sınavlarına hazırlanmanın adresi dershaneydi. Ders programı okulda, sınav hazırlığı dershanede yapılırdı; bu ikili düzen kırk yılı aşkın süredir aynı biçimde işliyordu. 2013 sonbaharında hükümetin dershaneleri kapatma niyetini açıklamasıyla başlayan tartışma, bir yıl sonra çıkan bir kanunla somut bir sürece dönüştü.

Sürecin kendisi ilan edildiği kadar düz bir çizgide ilerlemedi. Kapatma hükmü mahkemeden döndü, dönüşüm süresi uzadı, bazı büyük zincirler tamamen farklı bir sebeple kapandı. Bugün "dershane" artık resmi bir kurum adı değil ama süreç, tek bir kanun maddesinden çok daha karmaşık bir hikaye.

6528 sayılı Kanun ne getirdi

6528 sayılı "Milli Eğitim Temel Kanunu ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun", 1 Mart 2014 tarihli ve 28928 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Kanun, 5580 sayılı Özel Öğretim Kurumları Kanunu'nda değişiklik yaparak "dershane" ve "öğrenci etüt eğitim merkezi" tanımlarını kurum türleri arasından çıkardı.

Düzenlemeye göre mevcut dershaneler 1 Eylül 2015'e kadar eğitim faaliyetlerini sürdürebilecek, bu tarihten sonra ya özel okula ya da mevzuatın tanımladığı "temel lise" modeline dönüşecekti. Dönüşüm başvurusu yapan kurumlara 2018-2019 eğitim öğretim yılının bitimine kadar ek süre tanındı. Temel lise, sınava hazırlığı öne çıkaran, MEB'in dönüşüm için özel olarak tanımladığı bir özel lise türüydü.

Bir sektörün büyüklüğü: rakamlarla dershaneler

Kapatma kararının büyüklüğünü anlamak için sektörün o dönemki halini bilmek gerekiyor. Milli Eğitim Bakanlığı verilerine göre dershane sayısı 2007'de 4.031, 2008'de 4.262 iken, 2010'da 4.099'a, 2011'de 3.961'e, 2012'de 3.858'e gerilemişti. 2012-2013 eğitim öğretim yılı sonunda Türkiye genelinde 3.579 dershane, 1.220.435 öğrenci ve 47.500 öğretmen bulunuyordu.

Bu tabloda dikkat çeken şey, dershane sayısının kanundan önce de zaten azalma eğiliminde olması. Kapatma kararı bu düşüşü hızlandıran ve kurumsal biçimini değiştiren bir müdahale oldu, sıfırdan başlayan bir yıkım değil.

Dershanenin işleyişi neredeyse her şehirde aynıydı: hafta içi akşamları branş dersleri, hafta sonları da deneme sınavları yapılırdı. Öğrenci kayıt olduğu dershanede bir sınıfa değil, bir gruba dahil edilir, dönem başında kaynak kitap ve soru bankası dağıtımı yapılırdı. Büyük şehirlerdeki dershaneler, özellikle İstanbul ve Ankara'da, çoğu zaman aynı sokakta birbirine rakip birkaç şube birden açacak kadar yoğunlaşmıştı; bu da dershane reklamlarının ve pankartlarının şehir merkezlerinde sık görülmesinin sebebiydi.

Dönüşüm süreci nasıl işledi

Kanun çıktıktan sonra dershanelerin önünde üç yol vardı: özel okula dönüşmek, temel liseye dönüşmek ya da özel öğretim kursu olarak küçülüp devam etmek.

• 2014'teki ilk dönüşüm başvuru döneminde 906 dershane başvurdu, bunlardan 663'ü programa kabul edildi.
• Kabul edilenler arasında doğrudan özel okula dönüşen kurum sayısı yalnızca 54'tü.
• Sürecin tamamı tamamlandığında dönüşüm okulu olarak açılan kurum sayısı 1.463'e ulaştı; bunların 1.221'i temel lise modelini seçti.
• Anayasa Mahkemesi 13 Temmuz 2015'te verdiği kararı 24 Temmuz 2015 tarihli ve 29424 sayılı Resmi Gazete'de yayımlattı; otomatik kapatmayı öngören hükümlerin önemli bir kısmı bu kararla iptal edildi ve dönüşmeyen dershanelerin 1 Eylül 2015'te otomatik kapanması engellendi.

Dershaneler böylece ne tek bir günde kapandı ne de planlanan hızda dönüştü. Kurumların bir kısmı özel okula, bir kısmı temel liseye geçti; bir kısmı küçülerek özel öğretim kursu adı altında faaliyetini sürdürdü.

Büyük zincirlerin akıbeti de birbirinden farklı oldu. 1968 yılında İstanbul Laleli'de kurulan Uğur Dershaneleri, dönüşüm sürecinde Uğur Okulları ve Uğur Hazırlık Liseleri'ne dönüştü; kurucusu Enver Yücel'in aynı zamanda sahibi olduğu Bahçeşehir eğitim grubunun bir parçası haline geldi. 1985'te kurulan ve 2011 itibarıyla İstanbul'da 47, Türkiye genelinde 180 şubesi bulunan FEM Dershaneleri ise farklı bir yolla tarihe karıştı: 15 Temmuz 2016 darbe girişiminin ardından FETÖ ile bağlantılı görülerek kayyum atandı ve zincir kapatıldı. Bu, dönüşüm kanunundan tamamen bağımsız, ayrı bir idari-hukuki süreçti.

Peki ne oldu?

Bugün "dershane" Türkiye'nin eğitim mevzuatında bir kurum türü olarak yer almıyor. En yakın hukuki karşılığı özel öğretim kursu; bu kurumlar dershane kadar geniş ders programı sunmak yerine, daha sınırlı konu bazlı kurslar ve bireysel derslerle sınav hazırlığına destek veriyor.

Dönüşümün bir başka ayağı da 2017'de yaşandı. 1985 tarihli yasayla kurulan öğrenci etüt eğitim merkezleri, ödev desteği ve sanat-spor etkinlikleri için açılmışken zamanla sınav hazırlığına kaydığı gerekçesiyle 29 Temmuz 2017'de kapatıldı.

Sınava hazırlanmak isteyenler bugün özel öğretim kurslarına, bireysel özel derslere ya da okulların kendi ücretsiz takviye programlarına yöneliyor. Eski dershane binalarının bir kısmı özel okul, bir kısmı da farklı bir işletme olarak varlığını sürdürüyor.

Devlet okulları da boşluğu bir ölçüde kendi bünyesinde kapatmaya çalıştı. Milli Eğitim Bakanlığı, 2015-2016 eğitim öğretim yılından itibaren "destekleme ve yetiştirme kursları" adıyla okullarda ücretsiz sınav hazırlık kursları düzenlemeye başladı. Aynı dönemde sınav sisteminin kendisi de değişti: dershanelerin kapatılma sürecine paralel olarak Temel Eğitimden Ortaöğretime Geçiş (TEOG) sınavı kaldırıldı, yerine 5 Kasım 2017'de Liselere Geçiş Sistemi (LGS) getirildi. Sınav sistemindeki bu art arda değişiklikler, sınav hazırlığı pazarının dershane sonrası dönemde de istikrara kavuşmasını geciktirdi.

Hafıza köşesi

• "Dershaneler bir gecede kapandı." Aslında hayır. Kanun 1 Eylül 2015'i hedef gösterse de Anayasa Mahkemesi'nin Temmuz 2015'teki iptal kararı otomatik kapanmayı durdurdu, süreç yıllara yayıldı.
• "Dershaneler FETÖ soruşturması yüzünden kapatıldı." Genel kapatma kararı 6528 sayılı Kanun'la alınan, tüm sektörü kapsayan bir düzenlemeydi. FEM gibi bazı zincirlerin FETÖ bağlantısıyla kayyuma devredilmesi 2016 sonrasında yaşanan ayrı bir süreçti.
• "Dershaneler tamamen yok oldu." Aslında çoğu özel okula, temel liseye ya da özel öğretim kursuna dönüşerek eğitim sektöründe varlığını sürdürdü.

Sık sorulanlar

Dershaneler hangi kanunla kapatıldı?

1 Mart 2014 tarihli ve 28928 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 6528 sayılı Kanun, dershaneleri 5580 sayılı Özel Öğretim Kurumları Kanunu'ndaki kurum türleri arasından çıkardı ve dönüşüm sürecini başlattı.

Dershaneler ne zaman tamamen kapandı?

Tek bir kapanış tarihi yok. Kanun 1 Eylül 2015'i hedeflemişti ama Anayasa Mahkemesi'nin Temmuz 2015 kararı otomatik kapanmayı durdurdu; dönüşüm süreci 2018-2019 eğitim öğretim yılına kadar sürdü.

Dershane yerine bugün ne var?

En yakın hukuki karşılığı özel öğretim kursu. Eski dershanelerin bir kısmı özel okula ya da temel liseye dönüştü, bir kısmı küçülerek konu bazlı kurs ve bireysel ders modeline geçti.

FEM Dershaneleri neden kapandı?

FEM, genel dershane kapatma sürecinden ayrı olarak, 15 Temmuz 2016 darbe girişiminin ardından FETÖ ile bağlantılı görülüp kayyum atanması sonucu kapatıldı.

Ilgili neydi'ler

• Karne günü ritüelleri: zarf, kırık not ve eve dönüş yolu
• Okul kantininin tostu neden o kadar lezzetliydi?
• Ders kitaplarına kağıt kaplama sanatı neden bitti?
• Okul yılları arşivi

Kaynaklar

• Anayasa Mahkemesi'nin 6528 sayılı Kanun'a ilişkin iptal kararının gerekçeleri - Eğitim-Bir-Sen
• 6528 sayılı Kanun ile değişik hali - Özel Öğretim Kurumları Kanunu, mevzuat.gov.tr
• Uğur Dershaneleri - Vikipedi
• FEM Dershaneleri - Vikipedi
• Dershanecilik tarihe karışıyor - Hürriyet