Dokuz Kiremit Nasıl Oynanır? Kurallarıyla Bir Sokak Klasiği

O Neydi? Yazı İşleri5 Ekim 20266 dk okuma

Kısa cevap

Dokuz kiremit, iki takımla oynanan bir sokak oyunudur. Bir takım yere dizilmiş 9 düz kiremit parçasını bir topla devirmeye çalışır. Devirebilirse kiremitleri yeniden üst üste dizmeye koşar, öbür takım da onları aynı topla vurmaya çalışır. Vurulmadan kuleyi tamamlayan takım turu kazanır. Kültür ve Turizm Bakanlığı kayıtlarına göre oyun en az 6 kişiyle oynanır, Aydın/Buharkent'te ve Kütahya'da derlenmiştir.

Mahallede inşaat varsa o hafta oyun da vardı. Kırık kiremit bir yerde birikirse, çocukların gözü oradan ayrılmazdı. Dokuz tanesi seçilir, büyükten küçüğe dizilir, kule hazırlanırdı. Sonrası bildiğimiz telaşlı, bağırışlı, yırtık dizli bir akşam.

Bu yazıda oyunun kurallarını resmî ve akademik kayıtlardan topluyoruz: kim nereden atar, kim kime vurur, kule ne zaman tamam sayılır ve yöreden yöreye neler değişir. Hatırlayanlar kendi mahallesinin kuralını bulabilir, hatırlamayanlar oyunu baştan öğrenebilir.

Kuralları adım adım

Kültür Portalı'ndaki Kütahya kaydı ile Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün çocuk oyunları sayfası aynı iskeleti veriyor. Aydın kaydı 21 Nisan 2007'de Buharkent'te Gözde Çıkrıkoğlu tarafından derlenmiş, kaynak kişi Bilâl Bilgin. Kütahya sayfası ise 22 Şubat 2013'te yayımlanıp 14 Ağustos 2020'de güncellenmiş.

Hazırlık: Yere bir çember çizilir. Çemberin içine 9 düz kiremit parçası, büyükten küçüğe doğru üst üste konur. En üstteki kiremide bazı yörelerde "sibop taşı" denir.
Takımlar: Oyuncular eşit sayıda iki gruba ayrılır. Gruplar kura ya da sayışmayla belirlenir, her grup bir ebe seçer. Kız ve erkekler birlikte oynar.
Atış: Bir grup kuleden uzakta, çizilmiş bir çizginin arkasından topla kuleyi devirmeye çalışır. Aydın kaydında mesafe 12-13 adım, bazı okul kaynaklarında yaklaşık 3 metre. Kütahya kaydına göre topun üç defa atılma hakkı var.
Telaş: Kule devrilince atan grup kiremitleri yeniden dizmeye koşar. Karşı grup, yani ebenin takımı, topu alıp dizenleri vurmaya çalışır. Topla vurulan oyuncu oyundan çıkar.
Tur sonu: Atıcı grup vurulmadan kuleyi tamamlarsa turu kazanır. Son kiremit yerine konunca oyuncu "sibop!" diye bağırır. Hepsi vurulursa roller değişir.
Bitiş: Önceden bir sayı belirlenir, o sayıya ilk ulaşan grup kazanır. Aydın kaydında ise belirli bir süre yok, oyun çocukların isteğine göre sürüyor.

Tombik oyunu maddesi aynı oyunu başka isimle anlatıyor ve başarılı tamamlanan kuleye "dalya" dendiğini yazıyor. Kuralların yöreye ve geleneğe göre değiştiğini de açıkça belirtiyor.

Kaç kişiyle, hangi malzemeyle

Kütahya kaydı oyunun en az 6 kişiyle oynandığını söylüyor. Bursa Uludağ Üniversitesi'nden Kelime Erdal'ın Aralık 2019'da yayımlanan makalesi de aynı tabanı veriyor: en az 6 kişi, çift sayıda oyuncu, eşit iki takım. Erdal, oyunun "Anadolu'nun her bölgesinde" oynandığını yazıyor ve kule yıkıldıktan sonra yılmadan kiremitleri dizmeye devam eden oyuncuda dürüstlük ve sorumluluk gibi değerlerin görüldüğünü ekliyor.

Uşak İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün kaydı biraz farklı bir ölçekte: 4 ile 14 oyuncu, 10-18 yaş aralığı (yetişkinlerin de oynadığı not edilmiş), kuleden 5-10 metre uzakta bir çizgi ve bir lastik top. Yani aynı oyun için "en az 6" ile "en az 4" birlikte dolaşıyor. Hangisinin doğru olduğu sorusunun cevabı, hangi mahallede oynandığına bağlı.

Yöreye göre adı da kuralı da değişiyor

Aynı oyunun Türkiye'de pek çok adı var. Oyun Kütüphanesi sitesi Babadik, Balli, Tombila, Yedi Bardak ve Yedi Kale gibi adları listeliyor. Tombik oyunu maddesi dokuz kiremit, yedi kiremit, dalye, dombili ve mamuç adlarını sıralıyor. Gaziantep'te Yedi Bardak, Erzurum'da Yedi Kale, Hatay ve Adıyaman'da Yedi Kule denilen oyunlar da aynı mantığa dayanıyor: istif edilmiş nesneleri topla yık, sonra dizmeye çalış.

Bazı yörelerde kiremit sayısı 9 değil 7. Emet Ceviz Dere Araştırma Derneği'nin 22 Şubat 2016 tarihli yazısı 7 kiremitli sürümü anlatıyor: kuleyi ilk yıkan takım rakibi vurma hakkını kazanıyor ve en çok kişiyi vuran kazanıyor. Yani ceza düzeni de ayrı: biri "eleme", biri "kim daha çok vurdu" üzerinden puanlıyor.

Uşak kaydında kule yıkımının sayısına göre adlandırma var. Bir kiremit düşerse "EBE" denir ve aynı oyuncu yeniden atar. İki kiremit düşerse "DEDE" denir, kiremitler yeniden dizilir ve iki atış hakkı verilir. Daha fazlası düşünce asıl koşuşturma başlar. Bu kuralı diğer yörelerde bulamadık, o yüzden onu yalnızca Uşak'a ait bir ayrıntı olarak kaydediyoruz.

Okullara girmesi: 2018'de resmî kayıt

Milli Eğitim Bakanlığı da dokuz kiremidi okullara taşıdığı oyunlar arasında tanıttı. 8 Kasım 2018 tarihli İzmir İl Milli Eğitim Müdürlüğü haberine göre geleneksel oyunları yaygınlaştırma projesinde 12 oyun tanıtıldı: Atları İdare, Ebelem Gübelem, Aslan ve Koruyucuları, Köşe Kapmaca, Avcı Topu, Kurt Koyun Kuzu, Balık Ağı, Sandık Saydık, Çıngıraklı Koşma, Tikoça, Çömlek ve Dokuz Kiremit. Bunlardan sekizi için öğrencilerin kural ve malzemeyi anlattığı videolar çekilip EBA'ya yüklendi, böylece 81 ilin tamamından erişilebilir hale geldi.

Dokuz kiremidin hangi tarihten beri oynandığına dair bir yıl veremiyoruz. Elimizdeki en eski kayıtlar 2007 tarihli derleme ile sonraki makaleler. Başka kaynaklar "yüzyıllardır oynanıyor" diyor ama belge göstermiyor. O yüzden yaş iddialarını buraya yazmıyoruz.

Peki ne oldu?

Sokaklar asfaltlandı, boş arsalar apartmanlaştı, inşaat atığı güvenlik şeridiyle çevrildi. Yıkık duvardan kiremit toplayan çocuk görmek zorlaştı. Oyun yaşıyor ama sahnesi değişti: okul bahçelerinde, kültür merkezlerinde, belediyelerin geleneksel oyun şenliklerinde oynanıyor. Kütahya sayfasının 51 binden fazla görüntülenmesi de oyunun hâlâ merak edildiğini gösteriyor.

Hafıza köşesi

"Dokuz kiremit hep dokuz kiremitle oynanırdı." Aslında yöreye göre 7 kiremit, 7 bardak ya da 7 kule olarak oynandığı kayıtlı. Emet'te 2016 tarihli kayıt yedi kiremit diyor, Gaziantep, Erzurum, Hatay ve Adıyaman'da adı farklı.
"Vurulan herkes çıkardı." Aydın ve Kütahya kayıtlarında vurulan oyundan çıkıyor, ama Emet kaydında asıl ölçü en çok kimin vurduğu. Hangi kural olduğu mahalleye göre değişiyor.
"Kuleyi yıkan takım kazanırdı." Aslında kuleyi yıkmak yalnızca işin ilk yarısı. Asıl şart, kuleyi vurulmadan yeniden dizmek.

Sık sorulanlar

Dokuz kiremit oyunu kaç kişiyle oynanır?

Kütahya kültür kaydı ve Kelime Erdal'ın 2019 tarihli makalesi en az 6 oyuncu diyor, oyuncuların eşit sayıda iki takıma bölünmesi gerekiyor. Uşak kaydı ise 4 ile 14 kişi arasını veriyor.

Dokuz kiremit oyununda kiremitler nasıl dizilir?

Yere çizilen bir çemberin ortasına 9 düz kiremit büyükten küçüğe doğru üst üste konur. Kule devrilirse aynı sırayla yeniden dizilmesi gerekir ve en üstteki kiremit tamamlanınca "sibop" denir.

Dokuz kiremit oyununu kim buldu, nereli?

Kimin icat ettiğini gösteren bir kayıt yok. Kültür Portalı'nda Kütahya kültür atlası altında, Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün sayfasında ise Buharkent derlemesi olarak geçiyor. Erdal'ın makalesi oyunun Anadolu'nun her bölgesinde oynandığını belirtiyor.

Dokuz kiremit ile yedi kiremit aynı oyun mu?

Büyük ölçüde evet. Tombik oyunu maddesi dokuz kiremit ve yedi kiremit adlarını aynı oyunun yöresel adı olarak veriyor. Fark çoğunlukla kule yüksekliğinde ve puanlama biçiminde.

İlgili neydi'ler

Kaynaklar

Paylaş:WhatsApp X