Pazar Kelimesi Nereden Geliyor? Hem Gün Hem Yer

O Neydi? Yazı İşleri22 Ağustos 20265 dk okuma

Kısa cevap

Pazar kelimesi Farsça bāzār (بازار) sözcüğünden alınmıştır ve "çarşı, alışveriş edilen yer" demektir. Kökeni daha da eskiye gider: Orta Farsça vāzār, ondan önce de Eski Farsça vahā-çarāna-, yani doğrudan "alışveriş yeri". Türkçedeki ilk kayıtları 14. yüzyıla, 1303 tarihli bir kaynağa dayanıyor. Yani kelimenin asıl anlamı gün değil, YER.

Günün adı sonradan gelmiş. Bu da Türkçedeki en güzel ters mantıklardan birini doğuruyor: pazartesi, pazarın ertesi günü demek.

Kelimenin yolculuğu

Aşama	Biçim	Anlam
Eski Farsça	vahā-çarāna-	alışveriş yeri
Orta Farsça	vāzār	çarşı
Farsça	bāzār	çarşı, alışveriş edilen yer
Türkçe	pazar	alışveriş yeri, sonra gün adı

Orta Farsça vāzār biçimi, Soğdca vāçarn sözcüğüyle de aynı kökten geliyor. Yani kelime İran coğrafyasının çok eski bir ticaret sözcüğü ve Türkçeye Farsçadan girmiş.

Aynı kelime başka dillere de yayıldı. Batı dillerindeki "bazaar" biçimi de aynı Farsça kökten geliyor ve bugün İngilizcede hem doğu çarşısını hem de dernek ya da okulların düzenlediği hayır satışını anlatıyor. Fransızcada "bazar" kelimesi ayrıca "dağınıklık, karmakarışık yer" anlamında da kullanılıyor; kalabalık bir çarşının görüntüsünden türemiş mecazi bir anlam.

Bu, tek bir ticaret sözcüğünün 3 kıtaya yayılıp her dilde biraz farklı bir tarafından tutulmasının örneği: Türkçede gün adı oldu, İngilizcede hayır satışı, Fransızcada dağınıklık.

Kelimenin Türkçedeki izi

Sözlükler kelimenin hangi metinde ne zaman göründüğünü kayda geçiyor. Pazar için iz sürülebilen duraklar:

Yıl	Kaynak
1303	Codex Cumanicus
1330	Aşık Paşa, Garib-name
1568	Meşâirü'ş-şuarâ
1590	Şerh-i Divan-ı Hafız
1665	Evliya Çelebi, Seyahatname
1680	Meninski, Thesaurus

Yedi yüzyıllık kesintisiz bir kullanım. Codex Cumanicus'ta görünmesi özellikle dikkat çekici: bu, Karadeniz'in kuzeyinde konuşulan Kıpçak Türkçesi için hazırlanmış bir sözlük ve kelimenin Anadolu dışında da yerleşmiş olduğunu gösteriyor.

Gün adı nereden geliyor?

Haftanın günlerinin adı Türkçede tek bir mantıkla konmamış; birkaç kaynaktan geliyor. Pazar bunlardan birinin, en somut olanının örneği: kurulan pazarın günü.

Belirli bir gün kurulan pazar, o günün adı haline gelmiş. 1680 tarihli Meninski sözlüğünde "bāzār güni" ifadesi kayıtlı ve pazar günü anlamında kullanılıyor.

Aynı kaynakta "bāzār irtesi" biçimi de geçiyor. Buradaki "irte" ya da "erte", Eski Türkçedeki "érte" sözcüğünden geliyor ve "sabah, ertesi" demek; kökü Eski Türkçe "ér", yani "erken". Bu kelimenin Türkçedeki kaydı 1073'e kadar uzanıyor.

Yani pazartesi, "pazar ertesi" ifadesinin kaynaşmış hali: pazar gününün ertesi. Kelimeyi böyle bölünce haftanın adlandırma mantığı da görünür oluyor.

Çarşı ile farkı ne?

İkisi de Farsça kökenli ve ikisi de alışveriş yeri anlatıyor ama işaret ettikleri şey farklı.

Pazar kurulur ve kalkar. Belirli bir günde, açık alanda, tezgâhlarla kurulan geçici bir düzendir.
Çarşı durur. Kelimenin kendisi Farsça çārsū'dan geliyor: çār "dört", sū "yol", yani dört yol ağzı. Dükkânların kalıcı olarak bulunduğu, şehrin içine yerleşmiş alandır.

Bu ayrım bugün de yaşıyor: semt pazarı haftada bir kurulur, çarşı her gün açıktır. Aynı ürünü ikisinden de alabilirsiniz ama biri takvime, diğeri adrese bağlıdır.

Akraba kelimeler

Pazar kökünden ya da aynı anlam alanından türeyen kelimeler Türkçede geniş bir aile oluşturuyor:

Pazarlık. Fiyatın konuşularak belirlenmesi. Sabit fiyatın olmadığı bir alışveriş yerinin doğal uzantısı.
Pazarlama. Modern anlamıyla yakın dönemde türetilmiş ama aynı kökten.
Pazarcı. Pazarda satış yapan kişi.
Pazaryeri. Bugün çevrimiçi alışveriş platformlarını anlatmak için de kullanılıyor; kelimenin ilk anlamına dönmesi anlamında ilginç bir dönüş.

Son madde özellikle dikkat çekici: kelime bin yıl önce "malların toplandığı yer" demekti, bugün internetteki satıcıların toplandığı platformları anlatıyor. Anlam neredeyse hiç değişmedi, sadece mekân değişti.

Semt adlarındaki izi

Türkiye'de pek çok yer adı bu kelimeden geliyor. Kurulan pazarın günü ya da türü, zamanla mahallenin adı olmuş:

Salı pazarı, Perşembe pazarı gibi gün adlı pazarlar
Balıkpazarı, Unkapanı, Tahtakale gibi ürün ya da ticaret türüne göre adlanmış alanlar
Doğrudan Pazar adını taşıyan ilçe ve beldeler

Bir yer adında "pazar" geçiyorsa, orada bir zamanlar düzenli bir alışveriş düzeninin kurulduğunu neredeyse kesin olarak söyleyebilirsiniz. Yer adları, kaybolmuş ekonomik düzenlerin en dayanıklı kaydı.

Hafıza köşesi

"Pazar günü adını dinî bir anlamdan alıyor." Türkçedeki pazar kelimesi doğrudan alışveriş yeri anlamından geliyor. Başka dillerdeki gün adlarının kökeni farklı olabilir ama Türkçedeki bu ad, kurulan pazara dayanıyor.
"Pazartesi, pazar günüyle ilgisiz bir kelime." İlgili. "Pazar ertesi" ifadesinin kaynaşmış hali; ertesi kelimesinin kökü Eski Türkçedeki "érte", yani sabah ve ertesi anlamına gelen sözcük.
"Pazar Türkçe bir kelime." Türkçeleşmiş ama kökeni Farsça. Kökü Eski Farsçaya kadar uzanıyor.
"Bazaar İngilizce bir kelime." Değil. İngilizceye de aynı Farsça kökten geçmiş bir alıntı.

Sık sorulanlar

Pazar kelimesi nereden geliyor?

Farsça bāzār (بازار) sözcüğünden. Anlamı "çarşı, alışveriş edilen yer". Bu sözcük Orta Farsça vāzār'dan, o da Eski Farsça "alışveriş yeri" anlamındaki vahā-çarāna- ifadesinden geliyor.

Pazar günü neden bu adı almış?

Kelimenin asıl anlamı alışveriş yeri. Belirli bir günde kurulan pazar, zamanla o günün adı olmuş. 1680 tarihli Meninski sözlüğünde "bāzār güni" ifadesi pazar günü anlamında kayıtlı.

Pazartesi ne demek?

"Pazar ertesi", yani pazar gününün ertesi günü. Ertesi kelimesinin kökü, Eski Türkçede "sabah, ertesi" anlamına gelen érte sözcüğü.

Pazar ile çarşı arasındaki fark ne?

Pazar belirli günlerde kurulup kalkan geçici bir düzen, çarşı ise dükkânların kalıcı olarak bulunduğu alan. Çarşı kelimesi de Farsça kökenli: çār "dört" ve sū "yol", yani dört yol ağzı.

Pazar kelimesi Türkçeye ne zaman girmiş?

Türkçedeki kayıtları 14. yüzyıla uzanıyor; sözlüklerde 1303 tarihli kaynaklara dayandırılıyor.

İlgili neydi'ler

Kaynaklar

Paylaş:WhatsApp X