Sümerbank Neden Kapandı? Basmadan Özelleştirmeye

O Neydi? Yazı İşleri20 Ekim 20265 dk okuma

Kısa cevap

Sümerbank tek bir günde kapanmadı, parça parça eridi. Banka 1933'te kuruldu, 1987'de özelleştirme kararı alındı, bankacılık kolu 24 Ekim 1995'te Garipoğlu Şirketler Topluluğu'na 103,4 milyon dolara satıldı, 9 Ağustos 2001'de OYAK'a geçti ve 11 Ocak 2002'de Oyakbank adıyla tescil edildi. Aynı tarihte Sümerholding satış mağazaları da kapatıldı. Fabrikalar ve bayiler ise 2000'li yıllar boyunca satıldı ya da kapandı.

Sümerbank denince çoğu kişi önce "Sümerbank bezi"ni, sonra mağazaları hatırlıyor. Oysa şirketin adı bir bankadan geliyordu ve işi kumaştan çok daha geniş bir alana yayılmıştı. Bu yüzden "neden kapandı" sorusuna tek cümleyle cevap vermek yanıltıcı olur.

Bu yazı tarihleri sırayla veriyor ve kaynaklarda net olmayan yerde bunu açıkça söylüyor. Aynı konuya daha kısa bir bakış için Sümerbank neden kapandı? yazımız da duruyor.

Asıl mesele: Sümerbank neden kuruldu?

Türkçe Vikipedi'ye göre Atatürk bankaya 11 Temmuz 1933'te "Sümerbank" adını verdi ve banka sanayiden sorumlu hale geldi. Kuruluşun arkasında Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı vardı. Plan 1934-1938 arasını kapsıyordu ve kısmen Sovyetler Birliği'nin 1928-1932 planından etkilenmişti.

Finansman Sovyet kredisinden geldi. Türkçe Vikipedi 20 yılda ödenecek 8 milyon dolarlık bir krediden söz ediyor, İngilizce Vikipedi ise 1932'de sağlanan 8,5 milyon liralık bir kredi yazıyor. Para birimi farkı kaynaklar arasında çözülmüş değil, o yüzden ikisini de not ediyoruz.

Kayseri fabrikasının temeli 20 Mayıs 1934'te İsmet İnönü tarafından atıldı. İlk büyük kompleks Eylül 1935'te açıldı. Nazilli Basma Fabrikası 9 Ekim 1937'de Atatürk'ün katıldığı törenle hizmete girdi.

Dönem bağlamı: kumaş neden devlet işiydi?

Cumhuriyetin ilk yıllarında ülke 1911'den 1922'ye uzanan savaşların ardından yoksuldu, 1929'dan sonra da Büyük Buhran'ın etkisi altına girdi. Pamuk üretilip ham olarak ihraç ediliyor, kumaş ithal ediliyordu. Sümerbank bu zinciri ters çevirmek için kuruldu: ham pamuk Kayseri, Nazilli ya da Bakırköy'de kumaşa dönüşecekti.

Türkçe Vikipedi'ye göre Sümerbank bezi ilkokul önlüklerinde kullanıldı ve kumaşlar öğrencilere ücretsiz dağıtılması için memurlara ve muhtarlıklara gönderildi. Maddede bu uygulamaya tarih verilmiyor. Bizim için anlamı şu: marka bir mağaza zinciri olmadan önce bir kamu hizmetiydi.

Fabrikalar ve birimler

Türkçe Vikipedi'deki listeden öne çıkanlar şunlar:

Pamuklu ve basma: Bakırköy, Ereğli, Adana, Nazilli, Denizli, Antalya, Erzincan, Malatya, Adıyaman
Yünlü ve halı: Defterdar, Bünyan, Isparta, Hereke, Bursa Merinos, Diyarbakır
Sentetik ve sanayi: Gemlik suni ipek, Bolu suni tahta, Çanakkale suni deri, Kütahya seramik
Deri ve ayakkabı: Beykoz deri ve kundura, Van ve Sarıkamış ayakkabı işletmeleri

Demir-çelik, çimento, kâğıt ve selüloz tesisleri de başlangıçta Sümerbank çatısı altında kuruldu, sonra ayrı kuruluşlara dönüştü. Yani Sümerbank hem bir bankaydı hem bir sanayi holdingi hem de perakendeciydi.

Fabrika kenti: lojman, spor kulübü, sergi

Sümerbank'ın izi yalnızca üretimde değil, kentlerin gündelik hayatında da vardı. Türkçe Vikipedi'ye göre fabrikanın spor kulübü Sümerspor 19 Kasım 1937'de Nazilli'de kuruldu ve 2002'de faaliyetlerini sonlandırdı. Bu tarih, bankanın Oyakbank'a dönüştüğü yılla aynı. Adana Bez Fabrikası ve lojmanları ise 1946'da Sümerbank tarafından satın alındı.

Atatürk'ün 11 Kasım 1934'te bir Sümerbank sergisini ziyaret ettiği, Cumhuriyet gazetesinin fotoğraf açıklamasına dayanılarak aynı maddede yazıyor. 12 Ağustos 1932'de Sovyet uzmanlar fabrika inşaatı ve kredi görüşmeleri için Türkiye'ye gelmişti. Bu küçük tarihler, Sümerbank'ın bir mağaza adından çok, kuruluşunda devletin sanayi planının durduğu bir kurum olduğunu gösteriyor.

Maddeye göre kuruluşun sermayesi halk tasarrufuyla oluşturuldu. Bu cümleyi başka bir kaynaktan doğrulayamadık, o yüzden tek kaynaklı bir bilgi olarak okuyun.

Peki ne oldu?

Zincirin halkaları şöyle sıralanıyor (Türkçe Vikipedi):

1987: Özelleştirme kararı alındı ve kuruluş Kamu Ortaklığı İdaresi'ne devredildi.
1988: Sümerbank Şirketler Topluluğu kuruldu.
23 Ekim 1995: Bankacılık birimi Yüksek Planlama Kurulu kararıyla Sümerbank adıyla yeniden yapılandırıldı.
24 Ekim 1995: Garipoğlu Şirketler Topluluğu'na 103,4 milyon dolara satıldı.
21 Aralık 1999: TMSF'ye devredildi.
9 Ağustos 2001: OYAK Grubu'na satıldı.
11 Ocak 2002: Oyakbank A.Ş. adıyla tescil edildi, Sümerholding satış mağazaları kapatıldı.

İngilizce Vikipedi de aynı tarihi, 11 Ocak 2002'yi verir ve fabrikaların 2002'den itibaren aşamalı olarak kapatılıp satıldığını yazar. Bunun için gösterilen gerekçe tekstil piyasasının doygunluğu ve özel sektörün gelişmişliği. Bu bir yorum, kesin bir hüküm değil.

Fabrika ve mağaza tarafına dair daha sonraki bir sayı Cumhuriyet gazetesinde var. Gazete 6 Ekim 2023 tarihli haberinde BirGün'ün haberine dayanarak 2003-2019 arasında 23 işletmenin, 16 mağazanın ve 335 bayinin satıldığını ya da kapandığını yazıyor. Aynı haberde Sümer Holding'in personeli 141 kişiye inmiş, özkaynakları 2021'deki 42,041 milyon TL'den 2022'de 29,768 milyon TL'ye düşmüş görünüyor. Haber, politika eleştirisi yapan bir bakışla yazılmış; biz yalnızca sayılarını aktarıyoruz ve yorumuna katılıp katılmamayı okura bırakıyoruz.

Hafıza köşesi

"Sümerbank kapandı, bitti." Aslında bankanın adı 2002'de Oyakbank'a döndü, ama Sümer Holding 2023 haberlerinde hâlâ varlığını sürdüren, küçülmüş bir şirket olarak geçiyor (Cumhuriyet).
"Sümerbank'ı Atatürk bir günde kurdu." Aslında Türkçe Vikipedi'ye göre ad 11 Temmuz 1933'te verildi, ilk büyük fabrika ise ancak Eylül 1935'te açıldı.
"Tek derdi bez satmaktı." Aslında Gemlik'ten Kütahya'ya, Beykoz'dan Hereke'ye uzanan bir fabrika ağı vardı; bez yalnızca en tanınan ürünüydü.

Sık sorulanlar

Sümerbank ne zaman kuruldu?

Atatürk bankaya 11 Temmuz 1933'te Sümerbank adını verdi. Bu tarih Türkçe Vikipedi'den alındı; maddede bir kuruluş kanunu numarası yer almıyor. İlk büyük fabrika Kayseri'de Eylül 1935'te açıldı.

Sümerbank neden özelleştirildi?

Kamu iktisadi teşebbüsleri için 1987'de özelleştirme kararı alındı ve Sümerbank bu kapsama girdi. İngilizce Vikipedi tekstil piyasasının doygunluğunu ve gelişmiş özel sektörü gerekçe gösteriyor. Siyasi tartışma tarafı için yukarıdaki Cumhuriyet haberine bakılabilir.

Sümerbank'ı kim satın aldı?

Bankacılık kolu 24 Ekim 1995'te Garipoğlu Şirketler Topluluğu'na 103,4 milyon dolara satıldı, 21 Aralık 1999'da TMSF'ye geçti, 9 Ağustos 2001'de OYAK Grubu'na satıldı.

Sümerbank mağazaları ne zaman kapandı?

Sümerholding satış mağazaları 11 Ocak 2002 tarihinde kapatıldı (Türkçe Vikipedi). Cumhuriyet'in aktardığı rakamlara göre 2003-2019 arasında 16 mağaza ve 335 bayi daha satıldı ya da kapandı.

İlgili neydi'ler

Kaynaklar

Paylaş:WhatsApp X