Teletext Neydi? Ekranda Sayfa Numarası Yazma Devri

İnternet yaygınlaşmadan önce evdeki en hızlı yazılı bilgi kaynağı buydu. Gazete ertesi sabah geliyordu, haber bülteni akşam saat sekizde başlıyordu; teletext ise her an oradaydı.

Sayfalar kaba bloklu harflerle ve sınırlı sayıda renkle yazılıyordu. Bu görünüm bir tasarım tercihi değil, taşınabilen veri miktarının sonucuydu.

Takvim

Tarih	Ne oldu
23 Eylül 1974	BBC'nin Ceefax servisi 30 sayfayla yayına girdi, dünyanın ilki
1989	TRT 3 kuruldu
1990	TRT 4 kuruldu
3 Aralık 1990	TRT, Telegün deneme yayınlarına başladı
23 Ekim 2012	Ceefax 38 yıl sonra kapandı
2026	Telegün yayına devam ediyor

Ceefax'in kapanış anı saniyesine kadar kayıtlı: 23 Ekim 2012 gecesi saat 23:32:19'da son sayfa karardı. Türkiye'deki hikâye ise farklı bitti, çünkü henüz bitmedi.

Nasıl çalışıyordu?

Eski televizyon yayınında görüntü satır satır çiziliyordu ve ekranın en üstünde, görüntünün başlamasından önce kullanılmayan boş satırlar vardı. Teletext işte bu boşluğa yerleşti.

Yayıncı, o kullanılmayan satırlara metin verisi koyuyordu. Televizyonunuzdaki çözücü bu veriyi yakalayıp ekrana yazıyordu. Yani teletext ayrı bir kanal değil, izlediğiniz yayının içine sıkıştırılmış bir ek veriydi. Televizyonunuzda çözücü yoksa teletext de yoktu; bu yüzden 90'ların başında "teletextli televizyon" ayrı bir satış argümanıydı.

Neden yüklenmesi bu kadar uzun sürerdi?

Çünkü sayfalar size gönderilmiyordu; sırayla dönüyordu.

Yayıncı bütün sayfaları bir döngü halinde sürekli yayınlıyordu: 100, 101, 102 ve devamı, son sayfadan sonra tekrar başa. Siz bir numara girdiğinizde televizyon o sayfanın döngüde tekrar gelmesini bekliyordu.

Bu yüzden başa yakın sayfalar hızlı, sona yakın sayfalar yavaş açılıyordu. Ve bu yüzden ekranın köşesinde sürekli akan sayılar görürdünüz: televizyon, aradığınız sayfa gelene kadar geçen sayfaları sayıyordu.

Alt sayfalar işi daha da uzatıyordu. Uzun bir içerik birden fazla alt sayfaya bölünüyor, siz bekledikçe sırayla dönüyorlardı. Bir yazının devamını okumak için sayfanın tekrar gelmesini beklemek gerekiyordu. Sabırsızlanıp numarayı yeniden girmek işe yaramıyordu, hatta sırayı baştan başlatıyordu.

En çok ne için kullanılırdı?

• Maç sonuçları. Canlı skor için en hızlı yoldu. Maç sırasında ilgili sayfada bekleyip skorun güncellenmesini izlemek yaygın bir alışkanlıktı.
• Program akışı. O akşam ne olduğunu öğrenmenin gazete beklemeyen yolu.
• Hava durumu ve döviz kuru. Günün iki zorunlu bilgisi, iki ayrı sayfada.
• Altyazı. Bazı yayınlarda işitme engelliler için altyazı teletext üzerinden veriliyordu.
• İlan ve duyuru sayfaları. Seri ilanlar, resmî duyurular, sınav sonuçları.

Numaraların bir mantığı vardı

Sayfa numaraları rastgele dağıtılmıyordu. Ana dizin neredeyse her serviste 100'dü ve konular yüzlük bloklara ayrılıyordu: bir blok haber, bir blok spor, bir blok hava durumu ve finans. Kullanıcı da zaten dizine hiç uğramadan, en çok baktığı 3 haneli numarayı ezberden giriyordu.

İngiltere'de 888 numarası altyazı sayfası olarak standartlaştı ve bu alışkanlık o kadar yerleşti ki, teletext kapandıktan sonra bile altyazı düğmesi "888" diye anılmaya devam etti.

BBC tek başına da değildi: aynı 1974 yılında ITV kendi teletext servisi ORACLE'ı başlattı, yani İngiltere iki rakip teletext servisiyle açıldı. Ceefax'in kamuya ilk gösterimi ise 1972'ye uzanıyor.

Türkiye'de teletext ölmedi

Teletext'in bütün dünyada kapandığı yaygın bir yanlış bilgi. TRT'nin Telegün servisi 3 Aralık 1990'daki deneme yayınından bu yana çalışıyor ve kurum, servisi Avrupa Yayın Birliği'nin teletekst yayıncılığına dair teknik ve biçim ölçütlerine göre sürdürdüğünü belirtiyor.

Bu, teletext'in Türkiye'de aralıksız 35 yılı geride bıraktığı anlamına geliyor. Ceefax 38 yıl dayanıp kapandı; Telegün hâlâ açık.

Sebebi büyük ölçüde maliyet ve erişim. Teletext yayının içine gömülü olduğu için ek altyapı istemiyor, internet erişimi olmayan ya da tercih etmeyen izleyici için de çalışıyor.

Peki ne oldu?

Teletext'i internet geriletti ama darbeyi vuran şey akıllı telefon oldu. Teletext'in bütün değeri "hemen bakabilmek"ti; cebinde arama motoru olan bir kullanıcı için üç haneli numara ezberlemenin anlamı kalmadı.

Teknik olarak da yayın altyapısı değişti. Teletext, analog yayının boş satırlarına yerleşen bir çözümdü. Dijital yayına geçildiğinde o boşluk ortadan kalktı; yerine gelen dijital metin servisleri ise teletext'in sadeliğini taşımadı.

Görünümü ise hâlâ dolaşımda: o bloklu harfler ve sınırlı renk paleti, tasarımda bilinçli bir nostalji göndermesi olarak kullanılıyor.

Hafıza köşesi

• "Teletext internetti." Değildi. Tek yönlüydü: siz bir şey gönderemiyordunuz, sadece dönüp duran sayfaları yakalıyordunuz.
• "Sayfa numaraları rastgeleydi." Değildi. Genelde 100 ana sayfaydı ve konular bloklara ayrılırdı; kullanıcılar en çok baktıkları numarayı ezberlerdi.
• "Teletext her yerde kapandı." Kapanmadı. BBC'nin Ceefax'i 2012'de kapandı ama TRT'nin Telegün servisi hâlâ yayında.
• "Sayfa geç açılıyorsa televizyon yavaştı." Televizyonla ilgisi yoktu. Sayfa döngüde sırasını bekliyordu; numarası büyük olan sayfa doğal olarak daha geç geliyordu.

Sık sorulanlar

Teletext ne zaman çıktı?

Dünyanın ilk teletext servisi BBC'nin Ceefax'i, 23 Eylül 1974'te 30 sayfayla yayına girdi. Türkiye'de ilk teletext yayını TRT Telegün'dür ve deneme yayınları 3 Aralık 1990'da başlamıştır.

Türkiye'de teletext hâlâ var mı?

Var. TRT Telegün 1990'daki başlangıcından bu yana yayında. Teletext'in dünya genelinde tamamen kapandığı bilgisi doğru değil.

Teletext sayfası neden geç açılırdı?

Sayfalar size özel gönderilmiyor, bir döngü halinde sırayla yayınlanıyordu. Numarayı girdiğinizde televizyon o sayfanın döngüde tekrar gelmesini bekliyordu; numarası büyük olan sayfalar bu yüzden daha geç açılıyordu.

Teletext nasıl çalışıyordu?

Analog televizyon yayınında görüntünün başlamasından önce kullanılmayan boş satırlar vardı. Yayıncı metin verisini bu boş satırlara yerleştiriyor, televizyondaki çözücü veriyi yakalayıp ekrana yazıyordu. Ayrı bir kanal değil, yayının içine gömülü bir ek veriydi.

Ceefax ne zaman kapandı?

23 Ekim 2012 gecesi saat 23:32:19'da kapandı. 1974'ten beri, yani 38 yıl yayındaydı.

İlgili neydi'ler

• Fox TV'nin eski adı neydi?
• Eski yarışma programları
• Disket kaç MB'tı?
• Dial-up sesinin anlamı neydi?
• Eski teknolojiler arşivi

Kaynaklar

• TRT Telegün - kurumun kendi sayfası, 3 Aralık 1990 tarihli başlangıç ve EBU ölçütleri
• Ceefax - dünyanın ilk teletext servisi, 23 Eylül 1974 çıkışı ve 23 Ekim 2012 kapanışı
• Teletext - teknik çalışma biçimi ve yayın standardı
• ORACLE - ITV'nin 1974'te başlattığı rakip teletext servisi
• Teletekst: internetin gölgesinde hayatta kalabilen bir bilgi hizmeti - Journo