Teleks, Faks, Çağrı Cihazı: Ofislerden Kaybolan Aletler

Üçü de aynı şeye yenildi: cepteki telefona.

Teleks

Teleks, birbirine bağlı yazıcı makinelerden oluşan bir ağdı. Bir uçtaki daktilo benzeri makinede yazdığınız metin, karşı uçtaki makinede aynı anda kâğıda basılıyordu.

Önemli olan şu: teleks telefon değil, yazılı iletişimdi. Karşı taraf makinenin başında olmasa bile mesaj kâğıda basılıyor ve orada bekliyordu. Bu, uluslararası ticaret ve haberciliğin belkemiğiydi; siparişler, akreditif bilgileri, haber ajansı bültenleri bu ağdan geçiyordu.

İkinci önemli özellik hukuki değerdi. Teleks çıktısı yazılı ve tarihli bir belge sayılıyordu; bu yüzden sözlü telefon görüşmesinin yapamayacağı bir işi yapıyordu.

Teleks 1930'lardan itibaren yaygınlaştı ve 1990'lara kadar dünya çapında kullanıldı. Gerilemesi 1980'lerde başladı; sebebi, kiralık hat gerektirmeden normal telefon hattı üzerinden çalışan faksın yayılmasıydı.

Faks

Faks fikri şaşırtıcı derecede eski. Alexander Bain, kopyalama düşüncesinin patentini 1843'te aldı; yani telefon icat edilmeden otuz yıldan uzun süre önce. İlk ticari faks sistemi 1865'te Fransa'da kuruldu ama o kadar yavaştı ki pratik bir kullanımı olmadı.

Değişim 1980'de geldi. Uluslararası telekomünikasyon komitesi CCITT, Group 3 standardını kabul etti ve faks makineleri normal telefon şebekesi üzerinden, dünyanın her yerine belge gönderebilir hale geldi. Standart, farklı marka cihazların birbiriyle konuşmasını sağlıyordu; asıl kırılma da buydu.

Sonuç hızlı oldu: 1989'a gelindiğinde yalnızca Amerika Birleşik Devletleri'nde 4 milyondan fazla faks makinesi kullanılıyordu.

Faksın teleksten farkı, metni değil sayfanın kendisini taşımasıydı. İmza, kaşe, el yazısı düzeltme, çizim: hepsi karşı tarafa gidiyordu. Bu yüzden faks resmî yazışmanın standardı oldu ve pek çok kurumda yıllarca zorunlu kaldı.

Çağrı cihazı

Çağrı cihazı, bugünkü ölçülerle inanılmaz derecede sınırlı bir alet: yalnızca mesaj alıyordu, gönderemiyordu.

İşleyişi şöyleydi. Size ulaşmak isteyen kişi çağrı merkezini arıyor, sizin numaranızı ve mesajını bildiriyordu. Cihazınız titriyor ya da bip sesi çıkarıyor, küçük ekranda bir numara ya da kısa bir metin beliriyordu. Siz de en yakın telefonu bulup geri arıyordunuz.

Yani çağrı cihazı bir haberleşme aracı değil, bir haber verme aracıydı. Asıl konuşma her zaman başka bir cihazda yapılıyordu.

Bu sınırlılık aynı zamanda gücüydü: cihaz küçük, pili uzun ömürlü ve kapsama alanı genişti. Doktorlar, teknik servisler ve acil ekipler için idealdi.

Çağrı cihazı 1994'te 61 milyon kullanıcıyla zirveye ulaştı. Cep telefonunun ve kısa mesajın yaygınlaşmasıyla hızla geriledi ve 2002'ye gelindiğinde tüketici tarafında kullanımdan düşmüş sayılıyordu.

Ortadan kaybolma sırası

Üçü aynı anda gitmedi; her biri kendinden sonrakine yenildi:

Sıra	Alet	Kim tarafından geriletildi
1	Teleks	Faks, 1980'lerden itibaren
2	Çağrı cihazı	Cep telefonu ve kısa mesaj, 1990'ların sonundan itibaren
3	Faks	E-posta ve dijital imza

Bu sıralamanın mantığı şu: her yeni alet, öncekinin yaptığı işi daha az ekipmanla yapıyordu. Teleks kiralık hat istiyordu, faks normal telefon hattı yetiyordu, cep telefonu hiç hat istemiyordu.

Üçü de tamamen ölmedi

İlginç olan kısım burası. Çağrı cihazı sağlık, acil servis ve güvenlik alanlarında hâlâ kullanılıyor; sebebi teknik: cihaz sadece dinlediği için pili günlerce gidiyor, kapsama alanı cep şebekesinin zayıf olduğu bina içlerinde bile çalışıyor ve şebeke çöktüğünde ayakta kalabiliyor. Yani bir hastanede çağrı cihazı nostalji değil, yedeklilik.

Faks da bazı ülkelerde ve bazı kurumlarda ayakta. Sebebi teknoloji değil mevzuat: imzalı belgenin gönderim kaydı hukuken kabul edilen bir kanal olmayı sürdürdüğü sürece cihaz da kalıyor.

Teleks ise gerçekten bitti. Bugün müzelik bir teknoloji; ancak denizcilik gibi bazı alanlarda teleks numarası ve mantığı, sonraki sistemlere miras kaldı.

Ofisin kaybolan diğer sesleri

Bu üç aletle birlikte ofisin ses dünyası da değişti:

• Teleksin sürekli çalışan yazıcı takırtısı
• Faksın bağlanma sırasında çıkardığı ıslık ve cızırtı, ardından kâğıdın yavaşça çıkışı
• Çağrı cihazının kısa ve keskin bip sesi
• Termal faks kâğıdının kendine özgü kokusu ve zamanla solup okunamaz hale gelmesi

Son madde pratik bir soruna yol açıyordu: termal kâğıda basılan faks birkaç yıl içinde soluyordu. Bu yüzden arşivlenecek fakslar fotokopiyle çoğaltılıp öyle saklanıyordu.

Hafıza köşesi

• "Faks 80'lerin icadı." Değil. Fikrin patenti 1843 tarihli, ilk ticari sistem 1865'te Fransa'da kuruldu. 1980'de olan şey icat değil, cihazların birbiriyle konuşmasını sağlayan Group 3 standardının kabul edilmesiydi.
• "Çağrı cihazıyla mesaj gönderilebiliyordu." Gönderilemiyordu. Cihaz yalnızca alıyordu; geri dönüş için telefon bulmak gerekiyordu.
• "Çağrı cihazları tamamen kalktı." Kalkmadı. Sağlık ve acil hizmetlerde pil ömrü, kapsama ve şebeke bağımsızlığı sebebiyle hâlâ kullanılıyor.
• "Teleks eski bir faks türüydü." Değildi. Teleks metin taşıyordu ve kendi ağı vardı; faks ise sayfanın görüntüsünü telefon hattı üzerinden gönderiyordu.

Sık sorulanlar

Teleks neydi?

Birbirine bağlı yazıcı makinelerden oluşan bir yazılı haberleşme ağıydı. Bir uçta yazılan metin diğer uçta kâğıda basılıyordu. 1930'lardan 1990'lara kadar dünya çapında, özellikle ticaret ve habercilikte kullanıldı.

Faks ne zaman icat edildi?

Fikrin patentini Alexander Bain 1843'te aldı. İlk ticari sistem 1865'te Fransa'da kuruldu. Yaygınlaşması ise 1980'de kabul edilen Group 3 standardıyla oldu; 1989'da yalnızca ABD'de 4 milyondan fazla faks makinesi kullanılıyordu.

Çağrı cihazı nasıl çalışıyordu?

Size ulaşmak isteyen kişi çağrı merkezini arayıp mesajını bildiriyordu; cihazınız titriyor ve ekranda bir numara ya da kısa metin beliriyordu. Cihaz mesaj gönderemiyordu, geri dönüş için telefon bulmanız gerekiyordu.

Çağrı cihazı ne zaman zirve yaptı?

1994'te, 61 milyon kullanıcıyla. Cep telefonu ve kısa mesajın yaygınlaşmasıyla hızla geriledi ve 2002'ye gelindiğinde tüketici tarafında kullanımdan düşmüş sayılıyordu.

Faks hâlâ kullanılıyor mu?

Bazı kurumlarda ve ülkelerde evet. Sebebi teknik değil hukuki: imzalı belgenin gönderim kaydının resmî olarak kabul edildiği yerlerde cihaz kullanımda kalıyor.

İlgili neydi'ler

• Jetonlu telefonlar ne zaman kalktı?
• Telsim, Aria, Aycell: Eski GSM operatörlerine ne oldu?
• Dial-up sesinin anlamı neydi?
• Teletext neydi?
• Eski teknolojiler arşivi

Kaynaklar

• Telex - ağın işleyişi, 1930-1990 arası yaygın kullanımı ve faks karşısında gerilemesi - Britannica
• Faks makinesinin tarihi: 1843 Alexander Bain patenti, 1865 Fransa, 1980 Group 3 standardı ve 1989'da 4 milyon cihaz
• Pager - çağrı cihazının işleyişi, 1994'teki 61 milyon kullanıcı zirvesi ve niş kullanımın sürmesi
• Fax machines - teknoloji tarihi ve standartlar - EBSCO