Jetonlu Telefonlar Ne Zaman Kalktı? Ankesörlü Telefon Devri

O Neydi? Yazı İşleri20 Ağustos 20265 dk okuma

Kısa cevap

Jetonlu telefon tek bir tarihte kaldırılmadı, üç kuşak halinde devredildi: önce jeton, sonra manyetik kart, sonra kontör. İşlevini bitiren şey bir karar değil, cep telefonunun yaygınlaşmasıydı. Ankesörlü telefon Türkiye'de büyük ölçüde 1990'larda yaygınlaştı ve 2000'lerin ortasından itibaren hızla azaldı; bugün tamamen kalkmış değil, sayısı düşmüş durumda.

Onu bitiren şey "artık çalışmıyordu" değil. Ankesör mükemmel çalışıyordu; sadece herkesin cebinde kendi telefonu oldu.

Ankesör nereden çıktı?

Parayla çalışan telefonun mucidi William Gray. 23 Haziran 1891'de "telefon ödeme istasyonları için sinyal cihazı" başlıklı 454.470 numaralı Amerikan patentini aldı ve aynı yıl bu iş için bir şirket kurdu.

Öncesinde de halka açık telefon vardı ama başka türlü çalışıyordu:

Yıl	Ne oldu
1880	Connecticut Telephone Co. halka açık telefon işletti, ücreti bir görevli topluyordu
1889	Hartford'da bir bankaya konuşma sonrası ödeme alan makine kuruldu
1891	William Gray jetonlu mekanizmanın patentini aldı
1898	Chicago'da önden ödemeli telefon devreye girdi
1981	İngiltere'de BT telefon kartları çıktı, kartlı döneme geçiş başladı

Dikkat çekici ayrıntı: ilk halka açık telefonlarda önce konuşuluyor, sonra ödeniyordu. Önden ödeme fikri 1898'de geldi ve jetonlu telefonun mantığını kurdu.

Jeton devri

Türkiye'de ankesör büyük ölçüde 1990'larda yaygınlaştı. İlk kuşak jetonla çalışıyordu ve jetonun tek boyu yoktu: büyük, orta ve küçük olmak üzere üç tipi vardı. Aramanın türüne ve süresine göre hangisini kullanacağınız değişiyordu.

Bu, gündelik hayata birkaç alışkanlık soktu:

Jeton taşımak. Cüzdanda ya da ceket cebinde her zaman birkaç jeton bulundurmak yaygın bir tedbirdi.
Jeton arama telaşı. Acil bir arama gerektiğinde önce jeton bulmak gerekiyordu. Büfeler bu yüzden jeton satıyordu.
Konuşmayı jetona göre kurmak. Jeton bitmeden söylenecek şeyin bitmesi gerekiyordu. Cümleler kısalıyor, gereksiz kısımlar atlanıyordu.
Kuyruk. Yoğun noktalardaki tek ankesörün önünde sıra oluşuyor ve arkadaki kişinin varlığı konuşmayı kısaltıyordu.

Kartlı telefonlar

İkinci kuşak manyetik kartla çalışıyordu. Kart takılıyor, konuştukça kontör düşüyor ve ekranda kalan birim görünüyordu.

Bu, jetona göre üç şeyi değiştirdi. Birincisi bozuk para derdi bitti. İkincisi kalan süreyi görebiliyordunuz, yani konuşma jetonun bitmesiyle aniden kesilmiyordu. Üçüncüsü kart, jetondan daha fazla kontör taşıyabildiği için uzun konuşma mümkün hale geldi.

Kartlar aynı zamanda bir koleksiyon nesnesine dönüştü. Üstlerindeki görseller değiştiği için biten kartları biriktirmek yaygın bir alışkanlıktı.

Kabinin kendisi de bir mekândı

Sokaktaki telefon çoğu zaman camlı bir kabinin içindeydi ve o kabin, şehirdeki ender "yarı özel" alanlardan biriydi: kalabalığın ortasında, kapısı kapanan, sesi kısmen kesilen bir kutu.

Kabinlerin kendine ait bir hali vardı. Camlarında kazınmış isimler, duvarında kurşun kalemle yazılmış telefon numaraları, rehber zincirle bağlıydı ve çoğu zaman sayfaları yırtılmış olurdu. Ahize kordonu metal örgülüydü, çünkü düz kablo dayanmıyordu.

Kabin aynı zamanda bir sığınaktı: yağmurda içine girilir, randevu beklenirken orada durulurdu. Sinema ve edebiyatta ankesörün bu kadar çok sahnede geçmesinin sebebi de bu; kabin, karakterin yalnız kalabildiği tek kamusal yerdi.

Ankesörlü telefonun sosyal işlevi

Ankesör sadece bir cihaz değil, bir buluşma ve haberleşme düzeniydi.

Askerdeki kişinin haftalık araması, şehir dışındaki öğrencinin eve haber vermesi, randevu teyidi: hepsi belli bir ankesörün başında, belli bir saatte yapılıyordu. Karşı tarafın da o saatte evde telefonun başında olması gerekiyordu, çünkü ankesöre geri dönüş yapılamıyordu.

Bu düzenin kendine özgü bir kuralı vardı: çaldırıp kapatmak. Karşı tarafa "ben aradım, sen ara" mesajı vermenin ücretsiz yoluydu ve cep telefonu döneminde de yıllarca sürdü.

Peki ne oldu?

Ankesörün sonu bir yasaklama ya da kaldırma kararıyla gelmedi. Cep telefonu yaygınlaştıkça sokaktaki telefonu kullanan kalmadı.

Düşüş dünya genelinde çarpıcı. Amerika Birleşik Devletleri'nde ankesör sayısı zirvede kaynağa göre 1995'te 2,6 milyon ya da 2000'de 2,2 milyon adet olarak veriliyor; 2012 sonunda resmî rakam 243.487 adede inmişti. New York'ta bir zamanlar 30.000 ankesör vardı ve şehir son halka açık telefonunu 2022'de kaldırdı.

Türkiye'de ankesör tamamen ortadan kalkmadı. Sayı yıllar içinde düştü ama cihazlar hastane, terminal, cezaevi gibi noktalarda ve bazı kamu alanlarında kullanımda kaldı. Güncel adet, düzenleyici kurum BTK'nın üç aylık pazar verileri raporlarında yayımlanıyor; bu yüzden burada tek bir sayı vermek yerine kaynağa yönlendiriyoruz.

Ankesörün bugün hâlâ ayakta kalmasının bir sebebi de şu: cep telefonu olmayan ya da telefonuna erişemeyen biri için sokaktaki telefon hâlâ tek seçenek olabiliyor.

Hafıza köşesi

"Ankesörler bir kararla toptan kaldırıldı." Kaldırılmadı. Sayı kademeli olarak azaldı ve cihazlar bazı noktalarda kullanımda kaldı.
"Jetonun tek boyu vardı." Yoktu. Büyük, orta ve küçük olmak üzere üç tip jeton kullanılıyordu.
"Ankesör en baştan jetonla çalışıyordu." Çalışmıyordu. İlk halka açık telefonlarda ücreti bir görevli topluyordu ya da konuşma sonrası ödeme alınıyordu; önden ödemeli jetonlu sistem 1898'de geldi.
"Kartlı telefon jetonluyla aynı anda vardı." Aynı anda bir geçiş dönemi yaşandı ama kartlı sistem jetonlunun yerine geçen ikinci kuşaktı.

Sık sorulanlar

Jetonlu telefonlar ne zaman kalktı?

Tek bir tarihte kalkmadı. Önce manyetik kartlı telefonlara, sonra kontör sistemine geçildi; cep telefonu yaygınlaşınca kullanım düştü. Ankesörlü telefon bugün de tamamen ortadan kalkmış değil, sayısı azalmış durumda.

Ankesörlü telefonu kim icat etti?

Parayla çalışan telefon mekanizmasının patentini William Gray aldı. 454.470 numaralı Amerikan patenti 23 Haziran 1891 tarihlidir.

Türkiye'de kaç tip jeton vardı?

Üç tip: büyük, orta ve küçük. Hangisinin kullanılacağı aramanın türüne ve süresine göre değişiyordu.

Ankesörlü telefon hâlâ var mı?

Var. Sayısı ciddi biçimde azaldı ama cihazlar hastane, terminal ve bazı kamu alanlarında kullanımda. Türkiye'deki güncel sayı BTK'nın üç aylık pazar verileri raporlarında yayımlanıyor.

Telefon kartı ne zaman çıktı?

Kartlı halka açık telefon dönemi uluslararası ölçekte 1981'de İngiltere'de BT telefon kartlarıyla başladı; yonga kartlı sistemler 1990'larda yaygınlaştı.

Ankesörden geri arama yapılabiliyor muydu?

Hayır. Ankesörler gelen arama almadığı için haberleşme tek yönlüydü; bu yüzden aramanın saati önceden kararlaştırılıyordu.

İlgili neydi'ler

Kaynaklar

Paylaş:WhatsApp X