Kaset Walkman'den MP3 Çalara: Müzik Dinleme Alışkanlığımız Nasıl Değişti?
O Neydi? Yazı İşleri5 dk okuma
Türkiye'de müzik dinleme alışkanlığı üç basamakta değişti: 1980'lerde kaset ve Walkman, 1990'larda kasetin yanına CD, 2000'lerin başından itibaren MP3. Sony'nin ilk Walkman'i 1 Temmuz 1979'da çıktı. Türkiye'nin ilk yerli CD'si 1987'de yayınlandı, ama 1999'un ilk yarısında bile pazarda 26,75 milyon kasete karşılık yalnızca 2,19 milyon CD satıldı. Geçiş ani değil, yıllara yayılan bir devirdi.
Kaseti geri sarmak için kalem kullanmayı, bandı yutan cihazı kurtarmaya çalışmayı, arabada bir yüzü bitince kasetin diğer yüzünü çevirmeyi hepimiz biliriz. Ama bu alışkanlığın hangi yılda, hangi rakamlarla başka bir şeye dönüştüğünü pek az kişi hatırlıyor.
Bu yazı Walkman'den MP3 çalara uzanan çizgiyi, açılan kaynaklardaki tarih ve rakamlarla çıkarıyor. Türkiye'ye özgü rakam bulunamayan yerde bunu açıkça yazıyor.
Asıl mesele: müziği cebe koyan cihaz
Sony TPS-L2 adlı ilk Walkman'i 1 Temmuz 1979'da Japonya'da, yaklaşık 33.000 yen (yaklaşık 150 dolar) fiyatla satışa sundu. İngilizce Vikipedi'deki anlatıma göre şirket ayda 5.000 adet satılacağını öngörmüştü, ama ilk iki ayda 30.000'den fazla sattı. Aynı sayfaya göre kasetli Walkman 1999'a kadar 186 milyon adet sattı, kasetli modellerin toplam üretimi yaklaşık 220 milyona ulaştı ve Japonya'da kasetli Walkman üretimi 2010'da sona erdi.
Walkman'in etkisi kasetin kendisine de yaradı: Kompakt kaset, 1983'te ilk kez plağın satışını geçti. Yani cep boyutunda bir çalar, müzik formatının hangisi olacağını da belirledi.
1984'te Sony'nin Discman'i çıktı; CD'yi taşınabilir hale getiren ilk büyük model buydu. Türkiye'de ise CD, bu hızla gelmedi.
Dönem bağlamı: Türkiye'de kaset çağı
Gazete Duvar'ın aktardığı döküme göre ilk ticari CD 1982'de Philips ve Sony ortaklığıyla çıkmıştı, ama Türkiye'ye gelişi hızlı olmadı. Türkiye'nin ilk yerli CD'si, 1987'de Düzgit Plak etiketiyle yayınlanan Gülden Karaböcek'in "Bir Mucize Allahım" albümüydü. 80'ler ve 90'lar boyunca kaset rakipsiz formattı.
Aynı yazıdaki anlatıma göre bir 90'lık kasete 18 arabesk ya da 20-22 Türkçe pop şarkısı sığıyordu. Bu bir tüketim biçimiydi: albüm değil, kaset alınırdı ve kasetin iki yüzü vardı. İstediğin şarkıyı bulmak için ileri-geri sarmak gerekiyordu.
Somut detaylar: rakamlarla geçiş
| Yıl | Gelişme |
|---|---|
| 1979 | Sony TPS-L2, ilk Walkman, 33.000 yen |
| 1982 | İlk ticari CD (Philips ve Sony) |
| 1984 | Sony Discman |
| 1987 | Türkiye'nin ilk yerli CD'si, Gülden Karaböcek |
| 1998 | SaeHan'ın MPMan F10'u, ilk MP3 çalar, Asya'da Mart'ta satışa çıktı; 32 MB'lık model ABD'de 200-250 dolardı |
| 1999 | İlk yarıda Türkiye'de 26,75 milyon kaset, 2,19 milyon CD satıldı |
| 2001 | Apple iPod |
| 2016 | Kurtuluş'taki bir kaset satıcısı yıl boyunca 170 kaset sattı |
MPMan'in kapasitesi 16, 32, 64 ya da 128 MB'tı. Bugünkü bir telefon fotoğrafı bile bundan büyük olabiliyor; o zaman bu kapasiteyle bir albümün sıkıştırılmış hali sığıyordu. İngilizce Vikipedi'ye göre cihaz ABD'ye 1998'in ortasında, Michael Robertson'ın Z Company'si ithalatıyla girdi ve Eiger Labs adıyla yeniden markalandı. Başka kaynaklarda cihazın çıkışı 1997 olarak da geçiyor; bu çalışmada yalnızca satışa çıkış tarihi olarak doğrulanan Mart 1998 esas alındı.
Kaset neden bitmedi, korsan neden büyüdü?
Milliyet'in aktardığına göre 1999 müzik sektörü için "kara yıl"dı: ilk yarıda satışlar yaklaşık yüzde 50 düştü. Mü-Yap Başkan Yardımcısı İskender Ulus bunun en büyük nedenini korsan kasetçilik olarak gösterdi. Haberdeki fiyatlara göre korsan kaset 250.000-500.000 liraya satılıyordu; yasal kaset 1,5 milyon, yasal CD 2,5 milyon liraydı (1999 lirasıyla). Universal Music'ten Neşe Demirkat ise sağlıklı satışların 1 milyondan 300.000 adede indiğini söylüyordu.
Kasetin bu kadar uzun yaşamasının bir sebebi de buydu. Müzik alışkanlığını belirleyen şey çoğu zaman teknoloji değil, cüzdandı: aynı albümün korsanı ile yasal CD'si arasında, haberdeki rakamlara göre 5 ila 10 katlık bir fiyat farkı vardı. Bu tablo, CD'nin neden kasetin yerini hemen almadığını da açıklıyor: yasal bir CD, yasal kasetin yaklaşık 1,7 katı, korsan kasetin 5 ila 10 katı fiyattaydı (hesap yukarıdaki rakamlardan bu çalışmada yapılmıştır, haberin kendi cümlesi değil).
Peki ne oldu?
2000'lerin başında MP3 çalarlar yaygınlaştı. Hürriyet'in Şubat 2011 tarihli haberindeki röportaja göre Sony Türkiye'de taşınabilir müzik çalar pazarında üç yıldır bir numaraydı ve pazarın yaklaşık yüzde 30'u sahte cihazlardan oluşuyordu. Aynı röportajda Sony yetkilisi Deniz Soğuk, insanların Walkman'i yalnızca kasetli çalar sanmasını bir algı sorunu olarak anlatıyor.
Küresel tarafta ise Sony 21 Aralık 1999'da Network Walkman ile dijital çaları pazara sürdü. İngilizce Vikipedi'ye göre iPod 2006'ya gelindiğinde ABD'de yüzde 75,6 pay alırken Walkman'in payı yüzde 1,9'da kalmıştı. Dijital çağda müziği kimin cebine koyduğunun cevabı değişti.
Kaset kültürünün sokaktaki tarafı için Walkman neslinin 12 ortak anısı yazısına bakabilirsiniz. MP3'ün karanlık ve eğlenceli tarafı Napster, Kazaa, LimeWire: MP3 indirme devri yazısında; çalar yazılımı tarafı ise Winamp'a ne oldu? yazısında.
Hafıza köşesi
- "Walkman demek kasetli çalar demek." Aslında Walkman bir marka. Sony 1984'te CD'li Discman'i, 1999'da dijital Network Walkman'i çıkardı; Hürriyet röportajındaki yetkili bu algıyı sorun olarak anlatıyor.
- "CD gelince kaset bitti." Aslında Türkiye'de ilk yerli CD 1987'de çıktı ama 1999'un ilk yarısında bile 26,75 milyon kasete karşılık 2,19 milyon CD satıldı.
- "MP3 çalar iPod ile başladı." Aslında MPMan F10, iPod'dan yaklaşık üç yıl önce, Mart 1998'de Asya'da satıştaydı. iPod 2001'de çıktı.
Sık sorulanlar
İlk Walkman ne zaman çıktı?
1 Temmuz 1979'da, Sony TPS-L2 modeliyle. Japonya'da fiyatı yaklaşık 33.000 yen, yani 150 dolar civarındaydı.
Türkiye'nin ilk yerli CD'si hangisiydi?
1987'de Düzgit Plak etiketiyle yayınlanan Gülden Karaböcek'in "Bir Mucize Allahım" albümü.
İlk MP3 çalar hangisiydi?
SaeHan'ın geliştirdiği MPMan F10. İngilizce Vikipedi'ye göre Asya'da Mart 1998'de satışa çıktı. Kapasitesi 16 ile 128 MB arasıydı.
Kaset Türkiye'de ne zaman satılmaz oldu?
Net bir kapanış tarihi bu çalışmada açılan kaynaklarda yok. Gazete Duvar'ın 2016 haberinde Kurtuluş'taki bir satıcı yıl boyunca yalnızca 170 kaset sattığını söylüyor; satışlar yüzbinlerden bu seviyeye indi.
1999'da müzik sektörü neden zordaydı?
Milliyet'e göre ilk yarıda satışlar yaklaşık yüzde 50 düştü; Mü-Yap en büyük nedeni korsan kasetçilik olarak gösterdi.
İlgili neydi'ler
- Walkman neslinin 12 ortak anısı
- Napster, Kazaa, LimeWire: MP3 indirme devri nasıl bitti?
- Winamp'a ne oldu?
- Kaset sarma kalemi gerçekten işe yarar mıydı?
- Eski şarkılar kategorisi