Tatilya Neden Kapandı? İstanbul'un İlk Tema Parkının Hikâyesi

Kısa cevap: Tatilya para kaybettiği için kapandı. 2001 ekonomik krizinde parkın sahibi Bayındır Holding borç batağına girdi, tesis 65 milyon dolar karşılığında İş Bankası'na devredildi, yıllık ziyaretçi sayısı 700 binden 290 bine kadar düştü ve 3 Nisan 2006'da kapılar bir daha açılmamak üzere kilitlendi. Yıllardır kulaktan kulağa anlatılan "ölümlü kaza oldu, o yüzden kapatıldı" iddiasının ise belgeli bir kaydı yok. Oyuncaklar 1,1 milyon dolara Kuzey Irak'a satıldı, bina yıkıldı; aynı arsada 2012'den beri Marmara Park AVM duruyor.

Şimdi baştan alalım, çünkü bu hikâyenin açılışı da kapanışı kadar iddialı.

Görsel: Openverse - CC0

Kendi bayrağı olan ülke: 20 Nisan 1996

Tatilya'nın tam adı "Tatilya Tatil ve Eğlence Cumhuriyeti" idi. Kurgu gerçekten buydu: E-5'in Beylikdüzü kenarında, kendi bayrağı ve kendi "sınır kapısı" olan minik bir ülke. Reklamlarda vizesiz, pasaportsuz gidilen bir cumhuriyet olarak anlatıldı. İnşaat 1995'te başladı; kurdeleyi 20 Nisan 1996'da dönemin Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel kesti. Projenin arkasında Kamuran Çörtük'ün Bayındır Holding'i, çizim masasında ise mimar Oktay Nayman vardı.

Parkın asıl iddiası kapalı olmasıydı. Kapalı alanın büyüklüğü konusunda kaynaklar 30 bin metrekare ile 41 bin 794 metrekare arasında değişen rakamlar veriyor; net olan şu ki Tatilya açıldığında "Avrupa'nın en büyük kapalı eğlence merkezi" olarak tanıtıldı. Kar da yağsa temmuz sıcağı da bassa içeride aynı gün yaşanıyordu. Doksanların Türkiye'sinde bu, başlı başına bilim kurgu sayılırdı: lunapark dediğin o güne kadar bayram yerinde kurulup sökülen bir şeydi.

İçeride ne vardı?

Kayıtlara geçen oyuncak adları bugün bile bir kuşağın kulağında: gemi gibi sallanıp ters dönen Alabora, parkın içinde tur atan Tatilya Ekspres, çocukların dinlediği Masal Dede ve su oyunları. Televizyonda dönüp duran reklam müziği "düşler ülkesi" diye söylüyordu; okul gezisinin ya da karne hediyesinin adresi İstanbul'un yarısı için orasıydı.

Tatilya'nın müdavimi olan çocuklar, aynı yıllarda ekran başında başka bir olaya da tanıklık eden kuşaktı: Pokémon'un Türkiye'de yayından kaldırılması. Doksanların sonu ile 2000'lerin başı, bu neslin hafızasına hep böyle "bir anda biten şeyler" olarak kazındı.

Çöküş: 2001 krizi ve el değiştirme

İlk yıllarında Tatilya yılda 700 bine yakın ziyaretçi ağırlıyordu. Sonra Şubat 2001 geldi. Türkiye'nin gördüğü en sert ekonomik krizlerden biri, Bayındır Holding'i de vurdu; holding borçlarını çeviremeyince Tatilya 65 milyon dolar karşılığında İş Bankası'na devredildi. Aynı yıllarda ziyaretçi sayısı 290 bine kadar geriledi.

Banka yönetiminde park bir süre daha direndi; ziyaretçi sayısı 420 bine kadar toparlandı ama dev bir kapalı alanın kliması, bakımı ve personeli için bu rakam yeterli değildi. Tesis zarar etmeye devam etti. O dönemin parasını hatırlayanlar milyonlarla yazılan bilet fiyatlarını da hatırlar; ekonominin o hâlinin hikâyesi ayrı bir yazının konusu: YTL neden kalktı?

Kaza söylentisi doğru mu?

Tatilya denince en çok anlatılan şeylerden biri, bir oyuncakta ölümlü kaza yaşandığı ve parkın bu yüzden kapatıldığı iddiası. Bu söylentinin doğrulanmış bir kaydı yok. Kapanışı izleyen haberlerin ve sonradan yazılanların ortak noktası aynı: parkı bitiren şey bir facia değil, yıllarca süren zarar. Söylenti muhtemelen ani kapanışın bıraktığı boşluğu doldurmak için üretildi; kapı bir gün kilitlenince insanlar kendine bir sebep aradı.

3 Nisan 2006: kapanış ve sonrası

Resmi kapanış tarihi 3 Nisan 2006. Bina birkaç yıl E-5 kenarında atıl bekledi; yoldan geçenler karartılmış dev yapıyı görmeye devam etti. Oyuncaklar 1,1 milyon dolara iş insanı Malaşin Barzani'ye satılıp Kuzey Irak'a, Erbil'e taşındı. Yani Alabora çöpe gitmedi; başka bir ülkenin çocuklarını sallamaya gitti.

Binayı kurtarma girişimi de oldu. Mimarı Oktay Nayman, yıkımı durdurmak için İstanbul'daki koruma kuruluna başvurdu; talep reddedildi ve yapı yıkıldı. Arsanın sahibi İş GYO, Alman AVM geliştiricisi ECE ile anlaştı ve 17 Ekim 2012'de aynı noktada Marmara Park Alışveriş Merkezi açıldı. Tatilya'nın cumhuriyet kapısından girenlerin çocukları bugün aynı koordinatlarda yürüyen merdivene biniyor.

Türkiye bu tür vedalara yabancı değil; bir kuşağın gündelik hayatının parçası olan kurumların sessizce tarihe karışması başka örneklerde de yaşandı. Merak edenler için: Sümerbank neden kapandı?

Geriye ne kaldı derseniz: reklam müziğini hâlâ mırıldanabilen bir kuşak, fotoğraf albümlerinde Tatilya girişinde çekilmiş kareler ve E-5'ten her geçişte "burası eskiden Tatilya'ydı" diyen bir refleks. On yıl yaşadı, yirmi yıldır anlatılıyor.

Kaynaklar

• Tatilya - Vikipedi
• Eskilerin Gözü Yaşlı: Çocukluk Hayallerimizle Birlikte Yıkılan "Tatilya" Neden Kapanmıştı? - Webtekno
• Tatilya, 65 milyon dolara İş Bankası'nın - Hürriyet
• Tatilya yıkılıyor, yerine alışveriş merkezi geliyor - Hürriyet
• Tatilya da Erbil'e taşınıyor - Habertürk
• Tatilya, tam bir cumhuriyet oluyor - Hürriyet