Sümerbank Neden Kapandı? Bir Dönemin Mağazasına Ne Oldu?
O Neydi? Yazı İşleri4 dk okuma
Sümerbank'ın kapanışının tek bir tarihi yok, çünkü sonuna doğru ortada tek bir Sümerbank da yoktu. Kısa cevap şu: Devlet 1987'de kurumu özelleştirme kapsamına aldı ve Sümerbank ikiye bölündü. Bankacılık tarafı 1995'te Garipoğlu Grubu'na satıldı, Aralık 1999'da TMSF'ye devredildi ve Ocak 2002'de Oyak Bank'a dönüştürülünce tabela bankacılıktan tamamen silindi. Kumaş ve mağaza tarafı ise Sümer Holding adıyla devam etti; fabrikalar 2000'li yılların başından itibaren birer birer kapatıldı ya da satıldı, o bildiğimiz satış mağazaları da aynı süreçte tarihe karıştı. Yani Sümerbank batıp bir gecede kepenk indirmedi; on beş yıla yayılan bir özelleştirme süreci onu parça parça eritti.
Görsel: nationalgalleryofart - CC0
Önce banka ile kumaşı ayıralım
"Sümerbank" deyince kimi bir banka şubesini, kimi vitrininde top top basma dizili bir mağazayı hatırlar. İkisi de haklı, çünkü 1933'te kurulan Sümerbank aynı anda hem bankaydı hem sanayi kuruluşuydu; kredisini kendi verip fabrikasını kendi kuran, ürettiğini kendi mağazasında satan bir devlet zinciriydi. 1993'te Yüksek Planlama Kurulu kararıyla bu yapı resmen ayrıştı: bankacılık birimi Sümerbank A.Ş. olarak yoluna girdi, sanayi ve mağaza tarafı Sümer Holding A.Ş. adını aldı. Sonrasını doğru okumak için bu ayrım şart, çünkü ikisinin sonu farklı yazıldı.
1933: Kumaşı devlet dokuyacak
Sümerbank, 3 Haziran 1933'te kabul edilen 2262 sayılı kanunla kuruldu ve Devlet Sanayi Ofisi'nden Osmanlı mirası dört fabrikayı devraldı: Feshane, Bakırköy Basmahane, Hereke ve Beykoz. Genç cumhuriyetin Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı'nın yürütücüsü oldu; bu plan için Sovyetler Birliği'nden kredi ve teknik uzman desteği alındı. Kayseri Bez Fabrikası Eylül 1935'te üretime geçti. 9 Ekim 1937'de Atatürk, Nazilli Basma Fabrikası'nı açtı; burası Türkiye'nin ilk basma fabrikasıydı.
Nazilli'deki tesis yalnızca bir üretim yeri değildi. İçinde 40 yataklı bir hastane, eczane ve laboratuvar vardı; fabrika, lojmanları ve sosyal tesisleriyle küçük bir kasaba gibi işliyordu. 1938'de çıkan 3460 sayılı kanunla Sümerbank bir kamu iktisadi teşekkülü statüsüne oturdu ve on yıllar boyunca pamukludan yünlüye, deriden seramiğe uzanan bir sanayi ağına dönüştü; resmi tarihçesinde holding bünyesinde bir dönem 56 işletme sayılıyor.
Sümerbank basması: bir kuşağın deseni
Sümerbank'ın asıl kalıcı izi bilançolarda değil, kumaşta. Çiçekli pamuklu basmalar o kadar yaygınlaştı ki "Sümerbank basması" başlı başına bir desen dili haline geldi: çeyiz sandıklarına o kumaşlar girdi, yazlık entariler o toplardan dikildi. Mağazalar Anadolu şehirlerinde ucuz ve sağlam kumaşın adresiydi; metreyle kumaş almak, terziye götürmek sıradan bir aile rutiniydi. Hazır giyim ve özel sektör tekstili büyüdükçe bu rutin çözüldü. Raflardan sessizce çekilen şeylerin listesi uzundur; artık üretilmeyen çikolatalar ve abur cuburlar gibi Sümerbank basması da bir gün yerini boş bıraktı.
1987: Özelleştirme kararı ve ikiye bölünme
Dönüm noktası 11 Eylül 1987. Bakanlar Kurulu o gün Sümerbank'ın özelleştirilmesine karar verdi; aynı yılın aralık ayında kurum Sümerbank Holding A.Ş.'ye dönüştürüldü. 1993'teki Yüksek Planlama Kurulu kararı bankayı ayırınca geriye kalan sanayi gövdesi Sümer Holding adını aldı. Bu tarihten itibaren soru artık "Sümerbank yaşayacak mı" değil, "parçaları kim, ne zaman alacak" sorusuydu.
Bankanın sonu: satış, el koyma, tabela değişimi
Sümerbank A.Ş. Ekim 1995'te Garipoğlu Grubu'na 103,4 milyon dolara satıldı. Dört yıl sonra, 21 Aralık 1999'da banka TMSF'ye devredildi; o hafta Türkiye'nin banka tarihine "beş banka operasyonu" olarak geçen büyük el koyma dalgası yaşanıyordu. TMSF ilginç bir karar aldı ve elindeki beş batık bankayı, yani Egebank, Yaşarbank, Yurtbank, Bank Kapital ve Ulusal Bank'ı Sümerbank çatısı altında birleştirdi. Cumhuriyetin sanayi bankasının adı, son demlerinde batık bankaların toplandığı bir şemsiyeye dönüşmüştü.
Ağustos 2001'de bu birleşik yapıyı OYAK satın aldı. Ocak 2002'de banka Oyak Bank olarak tescil edildi ve Sümerbank tabelası bankacılıktan silindi. Oyak Bank da 2007 sonunda ING Grubu'na satıldı; bugün o bankacılık mirası ING Türkiye'nin içinde eriyik halde duruyor. Bütün bunlar 2001 krizinin ve ardından gelen para reformunun gölgesinde oldu; aynı yılların bir başka izini YTL'nin neden gelip neden kalktığında okuyabilirsiniz.
Fabrikaların ve mağazaların sonu
Tekstil tarafında son daha sessiz geldi. Sümer Holding'e bağlı fabrikalar 2000'li yılların başından itibaren kademeli olarak kapatıldı ya da satıldı. Nazilli Basma Fabrikası 2002'de üretimi durdurdu; yerleşkesi Adnan Menderes Üniversitesi'ne devredildi. Satış mağazaları da aynı dönemde kapandı. Büyük bir törenle değil, şehir şehir, birer birer. Bir kuşağın ortak mekanlarının aynı yıllarda peş peşe kepenk indirmesi tesadüf değil; Tatilya'nın kapanışı gibi Sümerbank mağazalarının sonu da Türkiye'nin 2000'lerin başındaki ekonomik ve kültürel viraj değiştirmesinin parçası.
Sümerbank'tan ne kaldı?
Tuhaf ama gerçek: Sümer Holding kağıt üzerinde hâlâ var. Özelleştirme İdaresi'ne bağlı olarak elde kalan taşınmazları ve varlıkları satmayı sürdürüyor; resmi tarihçesine göre 2022 sonu itibarıyla 141 çalışanı vardı. Nazilli'deki fabrika binaları üniversite kampüsü olarak yaşıyor. Basma desenleri ise koleksiyonlarda, vintage pazarlarında ve aile sandıklarında dolaşmaya devam ediyor. Sorunun cevabını bir cümleye sıkıştırmak gerekirse: Sümerbank kötü bir ürün yüzünden değil, devletin üretimden ve mağazacılıktan çekilmesiyle kapandı; banka tarafı el değiştire değiştire başka bir bankanın içinde kayboldu, kumaş tarafı ise alıcısını bulana kadar parça parça satıldı.