Pijama Kelimesi Nereden Geliyor? Bacak Giysisinin Yolculuğu
O Neydi? Yazı İşleri5 dk okuma
Pijama, Farsça pāy-cāma (پای جامه) sözcüğünden geliyor: pāy "ayak", cāma "giysi". Yani kelimenin tam karşılığı "ayak giysisi". Türkçeye doğrudan Farsçadan değil, uzun bir dolambaçtan sonra Fransızca üzerinden girdi ve Türkçedeki kaydı 1907'ye dayanıyor.
Kelimenin yolculuğu, bir sözcüğün dünyayı dolaşırken nasıl anlam değiştirdiğinin ders kitabı örneği. Yola bol bir pantolon olarak çıktı, geri döndüğünde bir gecelik takımıydı.
Kelimenin yolculuğu
| Durak | Biçim | Anlam |
|---|---|---|
| Farsça | pācāma / pāy-cāma | ayak giysisi, gevşek pantolon, şalvar |
| Hintçe | pācāmā / paicāmā | aynı anlamda |
| İngilizce | pyjama | Hindistan'a özgü hafif, bol pantolon |
| Fransızca | pyjama | aynı anlamda |
| Türkçe | pijama | uyku takımı |
Dikkat çeken şey rotanın uzunluğu. Kelime Farsça kökenli ve Türkçe Farsçadan yüzlerce kelime almış bir dil; ama pijama Türkçeye komşu kapısından değil, Hindistan, İngiltere ve Fransa üzerinden dolaşarak geldi.
Sebebi kelimenin değil, nesnenin yolculuğu. Türkçeye giren şey Farsçadaki şalvar değil, İngilizlerin Hindistan'da tanışıp Avrupa'ya taşıdığı, sonra Avrupa'nın gecelik kıyafeti haline getirdiği yeni üründü.
İngilizcede kelimenin ilk kaydı Oxford İngilizce Sözlüğü'ne göre 1801 tarihli ve "pai jamahs" biçiminde, pantolon anlamında. Giysinin batıda yaygınlaşması ise 1870 civarına dayandırılıyor. Türkçedeki ilk kayıt 1907. Yani kelime Hindistan'dan Türkiye'ye yaklaşık 100 yılda ulaşmış.
Anlam yol boyunca nasıl değişti?
Farsça ve Hintçedeki hâliyle pāy-cāma gündüz giyilen bir alt giysiydi: bol kesimli, ipe büzgülü, sıcak iklime uygun bir pantolon. Uyku ile ilgisi yoktu.
İngilizler bu giysiyi Hindistan'da rahat bir ev kıyafeti olarak benimsedi ve Avrupa'ya taşıdı. Avrupa'da o güne kadar erkeklerin gece kıyafeti uzun bir gecelikti; iki parçalı ve pantolonlu bu yeni takım daha pratik bulundu ve yatak odasına yerleşti.
Sonuç: Türkçeye giren pijama, kökenindeki "gündüz pantolonu" anlamını tamamen kaybetmiş, "uyku kıyafeti" anlamını kazanmış haliyle geldi. Kelimenin köken anlamı "ayak giysisi" olsa da Türkçede bugün ilk akla gelen şey üst ve altıyla birlikte bir takım.
Benzer yolculuk yapan kelimeler
Pijama tek örnek değil. Aynı Hindistan-İngiltere hattından Türkçeye geçen başka kelimeler de var:
- Şampuan. Fransızca shampooing üzerinden geldi. O da İngilizce shampooing'den, o da Modern Hintçe śāpo ("masaj yapma, ovuşturma") sözcüğünden. Yani kelime aslında saç yıkamayı değil, ovmayı anlatıyordu.
- Bungalov. İngilizce bungalow'dan. Kelimenin kökeni Gucaratça bangalo, yani "Bengalli": Bombay'da Bengalli göçmen işçilerin kulübelerine verilen ad. Bir bölge adı, bir yapı tipinin adına dönüşmüş.
- Haki. Bu kelime doğrudan Farsçadan: χākī, "toprağa ait, toprak gibi". Kökü Farsça χāk, yani toprak. Rengin adı, benzediği maddeden geliyor.
Bu kelimelerin Türkçedeki ilk kayıtları da yolculuklarının ne kadar yakın tarihli olduğunu gösteriyor:
| Kelime | Türkçedeki ilk kayıt | Nerede |
|---|---|---|
| pijama | 1907 | Sabah gazetesi |
| şampuan | 1914 | İlan-ı Ticaret |
| bungalov | 1956 | Milliyet gazetesi |
| haki | 1680 | Meninski, Thesaurus |
Sıralama anlamlı: haki doğrudan Farsçadan geldiği için çok daha eski, diğer üçü ise İngiliz sömürge hattı üzerinden dolaştıkları için 20. yüzyıla ait. Kelimenin yaşı, ürünün hangi yoldan geldiğini ele veriyor.
Üçünün ortak yanı şu: hepsi bir yerin ya da bir eylemin adıyken, ürünün adı haline gelmiş.
Giysinin kendisi ne değişti?
Kelime dolaşırken giysi de değişti. Farsça ve Hintçedeki hâli tek parçaydı: belde ipe büzülen bol bir alt giysi. Avrupa bunu 2 parçalı bir takıma çevirdi ve üstüne bir ceket ekledi.
Eklenen üst parça, o dönemde erkek gecelik kültüründe zaten var olan ceket biçiminden geliyordu. Yani bugünkü pijama takımı melez bir ürün: altı Hindistan'dan, üstü Avrupa'dan.
İkinci değişiklik kumaşta oldu. Sıcak iklim için ince pamuk olarak tasarlanan giysi, Avrupa'da flanel ve daha kalın dokumalarla üretilmeye başladı. Aynı ad, tamamen farklı bir iklim için yeniden yapıldı.
Türkiye'de pijama
Kelimenin 1907'de kayda geçmesi, giysinin de o dönemde tanınmaya başladığını gösteriyor. Yaygınlaşması ise hazır giyimin gelişmesiyle oldu: pijama, evde dikilmesi kolay ama seri üretimi daha da kolay bir üründü.
Giysinin Türkiye'deki gündelik hayatta özel bir yeri var: pek çok evde pijama sadece uyku kıyafeti değil, eve girer girmez giyilen "ev kıyafeti" işlevi gördü. Bu, kelimenin kökenindeki gündüz giysisi anlamına farkında olmadan geri dönmek gibi.
Bayramda ve okul dönüşü hediye edilen pijama takımı, uzun süre standart bir hediye kalemiydi. Çocukluk hafızasında pijamanın bu kadar güçlü yer etmesinin sebeplerinden biri de bu.
Hafıza köşesi
- "Pijama İngilizce bir kelime." Değil. İngilizceye Hindistan'dan girmiş bir alıntı; kökeni Farsça pāy-cāma.
- "Pijama Türkçeye Farsçadan geçti." Doğrudan geçmedi. Kelime Farsçadan Hintçeye, oradan İngilizceye, İngilizceden Fransızcaya, Fransızcadan Türkçeye ulaştı.
- "Pijama her zaman uyku kıyafetiydi." Değildi. Kökenindeki anlam gündüz giyilen bol bir pantolon; uyku kıyafeti anlamını Avrupa'da kazandı.
- "Pijama bacak giysisi demek." Yaklaşık olarak doğru ama kelimenin ilk parçası pāy, yani ayak. Tam karşılık "ayak giysisi"; giysi bol bir pantolon olduğu için Türkçede çoğu zaman bacak giysisi diye aktarılıyor.
Sık sorulanlar
Pijama kelimesi nereden geliyor?
Farsça pāy-cāma (پای جامه) sözcüğünden. Kelime pāy "ayak" ve cāma "giysi" sözcüklerinin bileşiği. Türkçeye Fransızca pyjama üzerinden girdi.
Pijama ne demek?
Köken anlamıyla "ayak giysisi". Farsça ve Hintçede bol kesimli bir pantolonu, şalvarı anlatıyordu; uyku kıyafeti anlamını Avrupa'da kazandı.
Pijama Türkçeye ne zaman girdi?
Türkçedeki kaydı 1907'ye dayanıyor. İngilizcedeki ilk kayıt ise 1801 tarihli ve "pai jamahs" biçiminde.
Pijama nasıl uyku kıyafeti oldu?
İngilizler giysiyi Hindistan'da rahat bir ev kıyafeti olarak benimseyip Avrupa'ya taşıdı. Avrupa'da o güne kadar kullanılan uzun geceliğin yerine iki parçalı bu takım tercih edildi ve giysi yatak odasına yerleşti.
Hangi kelimeler pijamayla aynı yoldan geldi?
Şampuan (Hintçe śāpo, "ovuşturma") ve bungalov (Gucaratça bangalo, "Bengalli") aynı Hindistan-İngiltere hattından Türkçeye ulaştı. Haki ise doğrudan Farsçadan geliyor ve "toprak gibi" demek.
İlgili neydi'ler
- Pazar kelimesi nereden geliyor?
- Çarşı kelimesi nereden geliyor?
- İstanbul'un eski adları neydi?
- Ankara'nın eski adı neydi?
- Arşiv kategorisi