Napster, Kazaa, LimeWire: MP3 İndirme Devri Nasıl Bitti?

On iki yıllık bir dönemden bahsediyoruz. Başında bir üniversite öğrencisinin yazdığı program vardı, sonunda aylık abonelikle sınırsız müzik.

Napster nasıl çalışıyordu?

Napster'ı 1999'da, Northeastern Üniversitesi'nde birinci sınıf öğrencisi olan Shawn Fanning ile arkadaşı Sean Parker kurdu. Fikir basitti: herkesin bilgisayarındaki MP3 klasörünü tek bir aranabilir listeye bağlamak.

Dosya Napster'ın sunucusunda durmuyordu. Sunucu yalnızca "kimde ne var" bilgisini tutuyor, indirme iki kullanıcının bilgisayarı arasında doğrudan gerçekleşiyordu. Bu, hem servisi çok hafif hem de hukuken savunması zor bir konuma sokan tasarımdı: merkezi bir dizin vardı ve o dizin kapatılabilirdi.

Zirvede yaklaşık 80 milyon kayıtlı kullanıcıya ulaştı. Bir üniversite yurdunun internetini tek başına tıkayabilen ilk uygulamalardandı.

Davalar

Tarih	Ne oldu
1 Haziran 1999	Napster açıldı
Aralık 1999	Plak sektörü Napster'a dava açtı
6 Mart 2001	Yargıç Marilyn Hall Patel telifli içeriğin kaldırılmasını emretti
11 Temmuz 2001	Napster dosya paylaşım servisini kapattı
Ağustos 2006	Plak sektörü LimeWire'a dava açtı
26 Ekim 2010	Yargıç Kimba Wood LimeWire'ın kapatılmasını emretti

Aralık 1999'daki davayla başlayan süreçte plak sektörü eşler arası paylaşım şirketlerini sırayla dava etti. Napster'ın kapanması boşluk yaratmadı: LimeWire ve Kazaa neredeyse aynı anda ortaya çıktı.

Kazaa'nın farkı merkezi dizini kaldırmasıydı. Merkezi sunucu yoksa kapatılacak sunucu da yoktu; bu, davaların yıllarca sürmesinin sebebi oldu.

LimeWire'a açılan dava ise şirket için ölümcül oldu. Karar sonrasında şirket çalışanlarının yaklaşık yüzde 30'unu çıkardı ve program dağıtımdan kalktı.

İndirmenin gündelik hali

O dönemi yaşayanların hatırladığı şey davalar değil, indirmenin kendisiydi:

• Yanlış dosya. Aradığınız şarkı adıyla inen dosyanın içinden başka bir şarkı, bir reklam ya da tek bir cızırtı çıkabiliyordu. Dosya adının doğru olması içeriğin doğru olduğunu göstermiyordu.
• Yarım kalan indirme. Karşı taraf bilgisayarını kapattığında indirme duruyordu. Aynı dosyayı birden fazla kaynaktan çekebilen programlar bu yüzden tercih ediliyordu.
• Bit hızı takıntısı. 128 kbps standart, 192 kbps iyi, 320 kbps ideal sayılıyordu. Dosya boyutuna bakıp kalite tahmin etmek yaygın bir alışkanlıktı.
• Virüs. İndirilen çalıştırılabilir dosyalar bilgisayara bulaşan zararlı yazılımların ana kaynaklarından biriydi.
• Bekleme. Çevirmeli bağlantıyla tek bir şarkı yarım saati bulabiliyordu. Bir albüm gece boyu inen bir işti.

İndirilen şarkı da bir yere gidiyordu: CD'ye yazılıyor, MP3 çalara aktarılıyor, arkadaşa disk üstünde veriliyordu.

Türkiye'de indirmenin ayrı bir sorunu vardı

Burada indirme işi bir de bağlantı darboğazıyla uğraşıyordu. Çevirmeli bağlantı hem yavaştı hem de dakika üzerinden ücretlendiriliyordu; yani indirdiğiniz her şarkının bir telefon faturası karşılığı vardı.

Bu, iki alışkanlık doğurdu. Birincisi, indirmenin evden değil internet kafeden yapılması. Saat ücretiyle oturulan makinede indirilen dosyalar diskete sığmadığı için CD'ye yazdırılıyor ya da taşınabilir belleğe alınıyordu. İkincisi, dosya paylaşımının çevrimdışı yürümesi: bir kişinin indirdiği albüm, yazdırılan CD üzerinden bütün sınıfa dağılıyordu.

Bu yüzden Türkiye'de indirme kültürünün asıl aracı bir program değil, boş CD'ydi. Yazdırılan diskin üstüne kalemle yazılan şarkı listeleri, dönemin en yaygın el yazısı belgelerinden biri.

Peki ne oldu?

Davalar programları kapattı ama alışkanlığı bitirmedi. Alışkanlığı bitiren şey, yasal yolun indirmekten daha kolay hale gelmesiydi.

İki kırılma noktası var. Birincisi, Apple'ın 2003'te açtığı iTunes Store: şarkı başına ödeme, aranabilir katalog, tek tıkla ve doğru dosyayla indirme. İkincisi, 2008'de kurulan Spotify ile yaygınlaşan abonelik modeli: aylık ücretle sınırsız dinleme, indirme derdi olmadan.

Bu ikisi, indirmenin sunduğu tek gerçek avantajı ortadan kaldırdı. Yanlış dosya yok, bekleme yok, virüs yok, arama zahmeti yok.

Napster adı ise ilginç bir şekilde yaşamaya devam etti: marka satıldı ve yıllar içinde farklı sahiplerin altında yasal müzik servisi adı olarak kullanıldı. Yani bugün Napster adını taşıyan şey, 1999'daki programın devamı değil.

Hafıza köşesi

• "Napster'ı Metallica kapattı." Metallica 2000'de dava açan taraflardan biriydi ve tartışmanın en görünür yüzü oldu, ama kapanma kararı 6 Mart 2001'de Yargıç Marilyn Hall Patel'in verdiği emirle geldi ve arkasında bütün plak sektörü vardı.
• "Dosyalar Napster'ın sunucusunda duruyordu." Durmuyordu. Sunucu yalnızca kimde ne olduğunun listesini tutuyordu; dosya iki kullanıcının bilgisayarı arasında doğrudan gidiyordu.
• "LimeWire ve Kazaa aynı ağdı." Değildi. Farklı ağlar ve farklı şirketlerdi; ortak yanları merkezi dizin kullanmamalarıydı.
• "İndirme devrini yasaklar bitirdi." Bitirmedi. Her kapanan programın yerine yenisi geldi. Alışkanlığı bitiren şey 2003'te iTunes Store ve 2008'de Spotify ile gelen, indirmekten daha kolay yasal seçenekti.

Sık sorulanlar

Napster ne zaman kapandı?

Napster dosya paylaşım servisini 11 Temmuz 2001'de kapattı. Bunu 6 Mart 2001'de verilen ve telifli içeriğin kaldırılmasını emreden mahkeme kararı tetikledi.

Napster'ı kim kurdu?

1999'da Shawn Fanning ve Sean Parker kurdu. Fanning o sırada Northeastern Üniversitesi'nde birinci sınıf öğrencisiydi.

LimeWire neden kapandı?

Plak sektörünün Ağustos 2006'da açtığı dava sonucunda, 26 Ekim 2010'da Yargıç Kimba Wood programın kapatılmasını emretti. Karar sonrası şirket çalışanlarının yaklaşık yüzde 30'unu çıkardı.

Kazaa neden Napster'dan daha uzun dayandı?

Kazaa merkezi bir dizin sunucusu kullanmıyordu. Kapatılacak tek bir sunucu olmadığı için hukuki süreç çok daha uzun sürdü.

MP3 indirme devrini asıl ne bitirdi?

Davalar değil, yasal seçeneğin kolaylaşması. 2003'te açılan iTunes Store şarkı başına satın almayı, 2008'de kurulan Spotify ile yaygınlaşan abonelik modeli sınırsız dinlemeyi getirdi; ikisi de indirmekten hızlı ve güvenilirdi.

Bugünkü Napster aynı Napster mı?

Değil. Marka satıldı ve yıllar içinde farklı sahiplerin altında yasal müzik servisi adı olarak kullanıldı. 1999'daki eşler arası paylaşım programının devamı değil.

İlgili neydi'ler

• Adını hatırlamadığın şarkıyı bulmanın 7 yolu
• Dial-up sesinin anlamı neydi?
• İnternet kafe kuşağının 10 ortak anısı
• Walkman neslinin 12 ortak anısı
• Eski teknolojiler arşivi

Kaynaklar

• Napster'ın kapatılması: mahkeme kararı ve tarihçe - Parade
• Mahkeme kararı LimeWire'ın dosya paylaşım yazılımını kapattı - NPR
• LimeWire ABD'de mahkeme kararıyla kapatıldı - BBC
• Napster'dan Kazaa'ya: eşler arası paylaşım ağlarının hukuki süreci