Kaseti Kalemle Sarmak: Walkman Neslinin 12 Ortak Anısı
O Neydi? Yazı İşleri6 dk okuma
Kaseti kalemle sarmak, pil parasına kıyamamanın icadıydı. Walkman'de geri sarma tuşuna basmak motoru çalıştırır, motor da pili yerdi; oysa tükenmez kalemin altıgen gövdesi kasetin makara dişlisine tam oturur ve bilek, bandı birkaç dakikada başa alırdı. Pil bakkaldan harçlıkla alınırdı, kalem zaten kalem kutusundaydı. Bu hesap 80'lerde ve 90'larda o kadar çok evde aynı anda yapıldı ki bugün "kaset" deyince pek çok insanın aklına önce müzik değil, o bilek hareketi geliyor. Aşağıdaki 12 anının hepsi aynı çekmeceden: bir kısmı mekanikten doğdu, bir kısmı kıtlıktan, bir kısmı da radyonun karşısında pusuya yatmaktan.
Görsel: Birmingham Museums Trust - CC BY-SA
Önce çerçeve: Bu cihaz nereden çıktı
Walkman bir pazarlama toplantısının değil, yorgun bir yolcunun fikri. Sony'nin kurucularından Masaru Ibuka, iş seyahatlerinde şirketin hantal TC-D5 kayıt cihazıyla müzik dinliyordu ve bundan bıkmıştı. Genel müdür yardımcısı Norio Ohga'dan yürürken kullanılabilecek, yalnızca çalan bir stereo istedi. Kayıt yok, hoparlör yok; kaset, motor, kulaklık. Mavi-gümüş metal kasalı TPS-L2, 1 Temmuz 1979'da Japonya'da yaklaşık 33.000 yene (o günün kuruyla 150 dolar civarı) satışa çıktı.
Sony ayda 5.000 adet satmayı öngörmüştü; ilk iki ayda 30.000'den fazla sattı. Cihaz her ülkeye aynı adla da gitmedi: ABD'de Soundabout, İngiltere'de Stowaway, Avustralya ve İsveç'te Freestyle olarak satıldı; "Walkman" sonradan tek isim olarak kaldı. Akio Morita cihazı bilinçli biçimde gençlere konumlandırdı ve tuttu: kasetli Walkman üretimi 2010'da durana kadar yaklaşık 220 milyon adet satıldı.
Kasetin kendisi daha da eski. Compact Cassette'i Philips'te Lou Ottens'in ekibi geliştirdi; format Ağustos 1963'te Berlin Radyo Fuarı'nda tanıtıldı. Philips 1966'dan itibaren patenti diğer üreticilere ücretsiz lisansladı; kasetin dünyayı kaplamasının asıl sebebi bu karar. ABD'de 1983'ten 1991'e kadar yeni müzik satışında en popüler format kasetti.
Şimdi o 12 anı.
12 ortak anı
1. Kaseti kalemle sarmak
Baştaki cevabın uzun hali: geri sarma tuşu pili yiyordu, pil ise harçlıktan çıkıyordu. Tükenmez kalem dişliye geçirilir, kaset havada asılı tutulur, bilek değirmen gibi döndürülürdü. İşin bir de ölçüsü vardı: bandın gerginliğini parmak ucuyla yoklamak, gevşemiş bandı sıkılamak, dolaşmış kısmı yavaşça içeri almak. Kimse kimseye öğretmedi; herkes bir yerden görüp yaptı. Ortak hafızanın en demokratik becerilerinden biri.
2. 90 dakikalık boş kasete radyodan kayıt
Boş kasetin standardı C90'dı: yüz başına 45 dakika. Radyonun karşısında parmak kayıt tuşunun üstünde beklenir, sevilen şarkı başlar başlamaz basılırdı. İki ezeli düşman vardı: şarkının ilk saniyelerini kaçırmak ve şarkı bitmeden söze giren sunucu. O kayıtların çoğunda şarkının adı da yoktu; kimin söylediği yıllarca bilinmeden dinlenen şarkılar için bugün adını hatırlamadığın şarkıyı bulmanın 7 yolu var, o zaman tek yol radyoyu bir daha yakalamaktı.
3. Kartonetler ve elle yazılan listeler
Kaset kutusunun içindeki katlanır karton, yani kartonet, kendi başına bir mecraydı. Albüm kasetlerinde şarkı sözleri ve fotoğraflar; boş kasetlerde ise çizgili iç yüze tükenmezle yazılmış şarkı listeleri. Yazı güzelse kaset değerlenirdi. Kimi kartoneti çıkarıp duvara asar, kimi kutusunda saklardı. Bir kasetin kime ait olduğu kapağından değil, el yazısından anlaşılırdı.
4. Pil bitince yavaşlayan şarkı
Motor gücü düşünce bant yavaşlar, yavaşlayan bant sesi kalınlaştırırdı. İlk aşama inkârdı: kulaklık mı bozuk, kaset mi eskidi? Sonra tanıdık belirti kesinleşirdi: en sevilen şarkı, ağır çekimde eriyen bir sese dönüşürdü. Çare bakkaldı ve bakkalda pil parası, çikolata parasıyla aynı cepten çıkardı; o cebin diğer kalemleri için artık üretilmeyen çikolatalar ve abur cuburlar ayrı bir liste. Bazıları biten pili radyatör üstünde ısıtıp birkaç dakika daha çalıştırmayı denerdi; bazen gerçekten birkaç dakika kazandırırdı.
5. Kasetin bandı yemesi
Cihazın kafası bandı kaptığında kaset dışarı buruşuk bir şeritle çıkardı. Panik yasaktı: bant kopmadıysa kurtulurdu. Yine kalem devreye girer, bant milim milim geri sarılır, buruşan kısım avuç içiyle düzeltilirdi. Ama o nokta artık işaretliydi; şarkı her seferinde aynı saniyede bir an boğuklaşır, sonra düzelirdi. O boğuk saniye, şarkının resmi kaydına sonradan hep eksik gelen bir imza gibi kaldı.
6. A yüzü, B yüzü
Kaset bitince çevrilirdi; bu kadar basit bir hareket bile bir ritüeldi. Albümlerin ikinci yüzü çoğu zaman daha az dinlenir, bazı şarkılar sırf B yüzünde kaldığı için gölgede kalırdı. Kaseti çevirmeden iki yüzü de çalabilen auto-reverse özelliği lükstü; Dolby gürültü azaltma ile auto-reverse taşıyan ilk Walkman modeli 1982'de çıktı. O cihaza sahip olmak, mahallede itibar demekti.
7. Kırılan tırnak, yapıştırılan selobant
Kasetin üst kenarındaki küçük plastik tırnak kırılınca üzerine kayıt yapılamazdı; albüm kasetleri korunmak için böyle satılır, sevilen ev kayıtları da aynı yöntemle mühürlenirdi. Sonra biri o kasetin üstüne kayıt yapmak isteyince çözüm hazırdı: tırnak boşluğuna bir parça selobant. Kilit de, maymuncuk da herkesin elinin altındaydı; hangi kasetin mühürlü kalacağı ev içi diplomasi konusuydu.
8. Sayaçla şarkı avı
Kasette şarkıya tıklayıp gitmek yoktu; ileri sarar, durdurur, dinler, geçtiyse geri sarardın. Ustalaşanlar cihazdaki mekanik sayacı kullanırdı: kaset başa alınır, sayaç sıfırlanır, sevilen şarkının başladığı sayı kartonetin köşesine yazılırdı. Sayaç cihazdan cihaza farklı saydığı için bu harita sadece kendi cihazında geçerliydi. Motor sesinden şarkı arasının boşluğunu duyup tuşu tam zamanında bırakmak ise ayrı bir yetenekti.
9. Tek kulaklığın paylaşılması
Walkman kulaklıkları ince metal kemerli, köpük süngerliydi ve o süngerler ilk fırsatta kaybolurdu. Süngersiz kulaklık kulağı acıtır ama dinlemeye engel olmazdı. Asıl sahne ise paylaşmaktı: bir kulaklık sende, biri arkadaşında, aradaki kablo iki kişiyi aynı adımla yürümeye zorlardı. Aynı şarkıyı yarımşar dinlemek, o yılların sokak kültürünün parçasıydı; o sokağın geri kalanı da 90'larda oynanan sokak oyunlarında duruyor.
10. Kasetçiye kaset doldurtmak
Türkiye'de bu işin bir de esnafı vardı: kasetçiler. Boş kasetle gidilir, istenen şarkıların listesi bırakılır, ertesi gün dolu kaset alınırdı. Kimi kasetçi listeye kendi zevkinden bir iki şarkı sıkıştırır, kimi şarkı aralarını radyo DJ'i gibi temiz keserdi. Mahallenin müzik zevkinde kasetçinin elinin izi vardı; iyi kasetçi, listendeki yanlış şarkıyı söyleyebilecek kadar da cesurdu.
11. C120 tuzağı
Daha uzun kaset hevesi çoğu kişiyi bir kez C120'ye bulaştırdı: yüz başına 60 dakika, toplam iki saat. Ama aynı kutuya daha çok bant sığdırmak için bant inceltilmişti; C120'nin bandı 6 mikrondu ve esnemeye, kopmaya çok daha yatkındı. Uzun kaset alanın kaseti daha çabuk bozulur, iki saatlik arşiv bir bant kopmasıyla giderdi. C90, boşuna standart olmamıştı.
12. Kurukafalı uyarı
Boş kasete kayıt o kadar yaygınlaşmıştı ki İngiliz plak endüstrisi birliği BPI, 28 Ekim 1981'de "Home Taping Is Killing Music" kampanyasını başlattı. Logosu kaset silüetinden yapılmış bir kurukafaydı; altında "And It's Illegal" yazıyordu. Kampanya plak kapaklarına kadar girdi ama ev kaydını durduramadı; elle hazırlanan kasetler 80'ler ve 90'lar boyunca gençlik kültürünün görünür bir parçası olmayı sürdürdü. Kurukafa uyarısı bugün o dönemin en çok parodisi yapılmış görsellerinden biri.
Kaset çağı nasıl kapandı
Kapanış tek bir günde olmadı. Evlere önce CD çalarlar, sonra bilgisayarlar ve MP3 girdi; kaset rafın arkasına, oradan da kolilere taşındı. Resmi tarih yine de nettir: Sony, kasetli Walkman üretimini 2010'da durdurdu. 1979'dan o güne yaklaşık 220 milyon cihaz satılmıştı. Kalemle bant saran, sayaca şarkı numarası yazan, kartonete liste döken o beceri seti artık hiçbir cihazın gerektirmediği bir bilgi olarak duruyor. Yine de bir tükenmez kalemi eski bir kasetin dişlisine geçiren elin ne yapacağını hâlâ hatırlaması, bu 12 maddenin neden ortak anı olduğunun en kısa kanıtı.
İzle
Walkman'in müziği cebimize nasıl sığdırdığını merak edenler bu videoya bakabilir.