Superonline ve TTNet'ten Önce: Türkiye İnternetle Nasıl Tanıştı?
O Neydi? Yazı İşleri5 dk okuma
Türkiye internetle ticari ISS'lerden çok önce, üniversite ağları üzerinden tanıştı. İlk kalıcı bağlantı 12 Nisan 1993'te ODTÜ ile ABD'deki NSFNET arasında, PTT'nin kiraladığı 64 Kbps'lik hatla kuruldu. Herkesin evden bağlanabildiği dönem ise Ağustos 1996'da başlatılan TURNET projesiyle açıldı; 1997'ye gelindiğinde 80'in üzerinde internet servis sağlayıcısı vardı.
Bugün internetin "ne zaman geldiği" sorusuna çoğumuz modem sesiyle cevap veririz. Ama modemden önce bir dönem var ve o dönemde internet bir abonelik değil, bir üniversite hesabıydı. ODTÜ'de ya da Boğaziçi'nde okuyan biri bir e-posta adresine sahipti; geri kalanlar için ağ henüz yoktu.
Bu yazı o ilk yılları, açılan kaynaklardaki tarih ve rakamlarla anlatıyor. Kaynaklar arasında küçük tarih farkları varsa bunu gizlemiyor, yan yana yazıyor.
Asıl mesele: önce üniversiteler, sonra herkes
TÜBİTAK'ın Bilim Genç sayfasındaki anlatıma göre Türkiye Üniversiteler ve Araştırma Kurumları Ağı (TÜVAKA) 1986'da kuruldu; Vikipedi aynı girişimi 1987 ve Ege Üniversitesi öncülüğünde veriyor. Aynı yıl, 1987'de ODTÜ üzerinden BITNET-EARN ağlarına erişim sağlandı. Bunlar bugünkü anlamda "internet" değil, e-posta ve dosya aktarımına dayanan akademik ağlardı.
1991'de ODTÜ ile TÜBİTAK'ın ortak yürüttüğü TR-NET projesi başladı. Hollanda ile ilk deneme bağlantısı Bilim Genç'te Eylül 1992, Vikipedi'de Ekim 1992 olarak geçiyor; aradaki bir aylık fark iki kaynağın aynı olayı farklı aşamasından saymasından olabilir, bunu bu çalışmada netleştirmek mümkün olmadı.
Asıl dönüm noktası 12 Nisan 1993. ODTÜ'nün yönlendiricisi, PTT'den kiralanan 64 Kbps'lik bir hatla ABD'deki NSFNET'e bağlandı. Vikipedi bu tarihi Türkiye'de internetin "doğum günü" olarak anıyor. 64 Kbps, bugün tek bir fotoğrafın saniyeler içinde inmesine bile yetmeyecek bir hız; o gün bütün bir ülkenin dış bağlantısıydı.
Dönem bağlamı: ev kullanıcısı için kapı kapalıydı
1993 ile 1996 arasında Ege, Bilkent, Boğaziçi ve İstanbul Teknik Üniversitesi sırayla ağa bağlandı. Başka kurumlar da ODTÜ üzerinden çıkıyordu. Bir ev kullanıcısının bu ağa girmesinin yolu yoktu; erişim isteyen, bir üniversite hesabının kapısını çalıyordu. Digital Age'in anlatımında ilk kullanıcıların ODTÜ (metu) ve Boğaziçi (boun) hesaplarıyla bağlandığı yazıyor.
1995'te TR-NET'in ticari kanadı ODTÜ'ye devredildi ve hat hızı 128 Kbps'ye çıktı. Haziran 1996'da TÜBİTAK bünyesinde ULAKBİM (Ulusal Akademik Ağ ve Bilgi Merkezi) kuruldu. Ağustos 1996'da TURNET projesi başladı ve internet ilk kez ticari kullanıcılara açıldı. İnternet servis sağlayıcıları (ISS) bu noktadan sonra üçüncü kişilere bağlantı satabiliyordu.
Bu yüzden 1990'ların ortasındaki internet deneyimi bugünkü gibi bir "açıp bağlanma" değildi. Digital Age'in anlatımında çevirmeli bağlantı (dial-up) telefon hattı üzerinden yapılıyor ve modemin el sıkışma sesi, ilk kullanıcıların kulağında "biraz gürültülü ama hoş" bir ses olarak kalıyor. Aynı yazı, 1999'da yaklaşık 1,75 milyon internet kullanıcısı olduğunu söylüyor ve bunun ölçeğini şöyle gösteriyor: 2000'de Mahir'in kişisel sayfası günde bir milyon ziyaretçiye ulaştı, yani sayfa tek başına o günkü kullanıcı sayısının hatırı sayılır bir kısmını çekti. Bu karşılaştırma yazının kendi yorumu değil, aynı kaynaktaki iki rakamın yan yana konmasıdır.
Rakamların küçüklüğü yanıltmasın: 1993'te 64 Kbps ile başlayan hat 1995'te 128 Kbps'ye çıktı, yani iki yılda iki katına. Bu hız bugün bir telefon bildirimini bile zor taşır, ama o gün üniversite öğrencisinin e-postasını ve ilk web sayfalarını taşıyordu.
Somut detaylar: yıl yıl kısa döküm
| Yıl | Gelişme |
|---|---|
| 1986-1987 | TÜVAKA kuruldu (iki kaynak iki yıl veriyor), ODTÜ'den BITNET-EARN erişimi |
| 1991 | ODTÜ ve TÜBİTAK'ın TR-NET projesi |
| 1992 | Hollanda ile ilk deneme bağlantısı (Eylül veya Ekim) |
| 12 Nisan 1993 | ODTÜ, 64 Kbps ile NSFNET'e bağlandı |
| 1995 | Ticari kanat ODTÜ'ye geçti, hız 128 Kbps |
| Haziran 1996 | ULAKBİM kuruldu |
| Ağustos 1996 | TURNET: internet ticari kullanıcılara açıldı |
| 1997 | 80'in üzerinde ISS, modemler 33,6 Kbps'den 56 Kbps'ye |
| 1999 | Yaklaşık 1,75 milyon internet kullanıcısı (Digital Age) |
| 2018 | 50 milyonu aşan kullanıcı, ortalama 7,6 Mbps hız |
Peki ne oldu?
Digital Age'e göre Çukurova Holding'in Superonline'ı 1995'te kuruldu ve 1997'de "Super Start" paketiyle çok tanındı. Doğan Grubu "e-Kolay.net" ile ömür boyu abonelik kampanyaları yaptı, Doğuş Grubu 2000'de ixir.net ile, Sabancı Grubu da TurkNoktaNet ile pazara girdi. Yani "Superonline ve TTNet'ten önce" dediğimiz dönem aslında onların da içinde olduğu, onlarca küçük ve büyük ISS'nin yarıştığı bir pazardı.
TTNET'in kendisi ise sanıldığından yeni: Vikipedi'ye göre Türk Telekom grubunun bu markası 26 Nisan 2006'da kuruldu, 14 Mayıs 2006'da ISS lisansı aldı ve 26 Ocak 2016'da markaya son verildi. Bir kaynakta TTNet adının 1999'a kadar geri götürüldüğü görülüyor; bu çalışmada o iddia ikinci bir kaynakla doğrulanamadığı için burada tarih olarak kullanılmadı.
Modemin tizleşen sesi ve telefon hattının meşgul olması 90'ların ortak anısı olarak kaldı. O sesin ne anlama geldiğini Dial-up sesinin anlamı neydi? yazısında anlattık; modemden sonra gelen internet kafe dönemi için İnternet kafe kuşağının 10 ortak anısı yazısına bakabilirsiniz.
Hafıza köşesi
- "Evimizde internet 1993'te vardı." Aslında 1993'te yalnızca ODTÜ'nün dış bağlantısı kuruldu. İnternet ticari kullanıcılara Ağustos 1996'da, TURNET projesiyle açıldı.
- "İnternet ilk kez Superonline ile geldi." Aslında Superonline'dan önce üniversite ağları, TR-NET ve TURNET vardı. Superonline, Digital Age'e göre 1995 kökenli bir ISS olarak bu pazarın oyuncularından biriydi.
- "TTNet o dönemin ana sağlayıcısıydı." Vikipedi'ye göre TTNET markası 2006'da kuruldu; 90'lardaki ISS pazarı başka şirketlerin elindeydi.
Sık sorulanlar
Türkiye'de internet ilk ne zaman kullanıldı?
12 Nisan 1993'te ODTÜ'nün NSFNET'e 64 Kbps'lik hatla bağlanmasıyla kalıcı bağlantı kuruldu. Bu tarih Türkiye'de internetin doğum günü olarak kabul ediliyor.
Türkiye'de ilk internet servis sağlayıcısı hangisiydi?
Ticari ISS dönemi Ağustos 1996'da TURNET projesiyle başladı. Bu çalışmada tek bir "ilk ISS" adı için ikinci bir kaynakla doğrulanmış kayıt bulunamadı, o yüzden ad yazılmadı.
Çevirmeli bağlantıda hız ne kadardı?
Digital Age'e göre modemler 1997'de 33,6 Kbps'den 56 Kbps'ye çıktı. Aynı yıl 80'in üzerinde ISS vardı.
1990'larda Türkiye'de kaç internet kullanıcısı vardı?
Digital Age, 1999 için yaklaşık 1,75 milyon kullanıcı veriyor. Vikipedi 90'ların sonu için daha küçük bir sayı (yaklaşık 250 bin) aktarıyor; iki rakam farklı yıl ve tanım kullanıyor olabilir, tek bir sayı olarak sunmak doğru olmaz.
TTNET ne zaman kuruldu?
Vikipedi'ye göre 26 Nisan 2006'da. Marka 26 Ocak 2016'da Türk Telekom çatısı altında sonlandı.
İlgili neydi'ler
- Dial-up sesinin anlamı neydi?
- İnternet kafe kuşağının 10 ortak anısı
- mIRC neydi? Türkiye'nin ilk sohbet kültürü
- MSN Messenger ne zaman kapandı?
- Eski teknolojiler kategorisi