İpli Teneke Telefon Gerçekten Çalışır mıydı?

O Neydi? Yazı İşleri12 Ekim 20265 dk okuma

Kısa cevap

Evet, ipli teneke telefon gerçekten çalışır. Konuşan kişinin sesi kutunun tabanını titreştirir, bu titreşim gergin ip boyunca ilerler ve karşıdaki kutunun tabanı havayı yeniden titreştirip sesi çıkarır. İp gergin olmak zorundadır; gevşeyen ya da bir yere değen ip sinyali boğar. Aynı fikrin ilk kayıtlı denemelerinden biri Robert Hooke'a ait: 1664-1665 arasında gergin bir telden ses taşımayı denedi, 1667 için de bir ip telefonu ona atfediliyor.

Hepimiz bir yerde iki kutuyu ya da iki bardağı bir iple bağlayıp koridorun iki ucuna geçmişizdir. Çoğumuzun hatırladığı şey, karşıdan gelen sesin tuhaf, ince ve biraz kazınmış çıkmasıdır. O tuhaflık bir kusur değil, fiziğin kendisi.

Bu yazı iki şeyi ayırıyor: telefonun neden çalıştığını ve neden uzun mesafede çalışmadığını. Bir de tarihte kimin aklına geldiğini, kaynakları açıkça işaretleyerek anlatıyoruz. Doğrulayamadığımız yerde "net kayıt yok" diyoruz.

Asıl mesele: ses ipin içinden nasıl yürüyor?

İngilizce Vikipedi'nin tarifi şöyle: iki teneke kutu ya da kâğıt bardak, gergin bir ip ya da telin uçlarına bağlanır. Konuşan kişinin sesi havadaki titreşimdir. Kutunun tabanı bir zar gibi davranıp bu titreşimi mekanik titreşime çevirir. İpteki gerilim sesin ritmiyle çok az artıp azalır, bu dalga ipin bir ucundan ötekine gider. Karşıdaki kutunun tabanı da aynı ritimle titreşir ve havayı oynatarak sesi yeniden kurar.

Önemli bir ayrıntı: dalga ipin boyuna doğru ilerler. Yani ip bir kemanın teli gibi sağa sola sallanmıyor, çekilip gevşeyen bir yay gibi uzunlamasına gidip geliyor. Bu yüzden ipin gergin olması şart. Gevşek ipte dalgayı taşıyacak gerilim yok, titreşim ipin sarkmasında söner.

Aynı sebeple ipe bir parmak değdirmek bile sesi keser. Dokunan şey titreşimin enerjisini yutar.

Dönem bağlamı: Hooke'tan Bell'e

Fikir elektrikten çok eski. İngilizce Vikipedi'nin telefon tarihi maddesine göre gourd (kabak) ve gerilmiş deriyle yapılan bir tür ip telefon, Peru'daki Chimu kültüründe yaklaşık MS 7. yüzyılda kullanılmış. Bu, maddenin kendi iddiası; biz Chimu'ya ait ayrı bir arkeolojik kaynak açmadık.

Daha net kayıt İngiltere'den geliyor. Robert Hooke 1664 ile 1685 arasında ses iletimi üzerine deneyler yaptı. 1664-1665 arasında gerilmiş uzun bir telden ses geçirmeyi denedi; 1667 tarihli bir akustik ip telefon ona atfediliyor. Hooke'un bilimsel eseri Micrographia, Ocak 1665'te Kraliyet Cemiyeti tarafından yayımlandı. Telefon iddiasının Micrographia önsözüyle bağını Vikipedi maddesi veriyor ama biz önsözün kendisini açıp doğrulamadık, o yüzden bu bağı kesin diye yazmıyoruz.

Sonra elektrikli telefon geldi. Johann Philipp Reis 1861'de ses ileten bir cihaz yaptı ve "telephon" sözcüğünü kullandı. Alexander Graham Bell, 7 Mart 1876'da 174.465 numaralı ABD patentini aldı; 10 Mart 1876'da yardımcısı Watson'a "Mr. Watson, come here! I want to see you!" cümlesini iletti. Antonio Meucci'nin 1849'dan beri çalıştığı bir ses aygıtı da var; ABD Temsilciler Meclisi 2002'de onun katkısını tanıyan bir karar çıkardı, Senato bu kararı geçirmedi.

Somut detay: ip telefon bir ürün olduğunda

Bell'in patenti elektrikli sistemleri kapsıyordu; mekanik ip telefonlar bu kapsamın dışında kaldı. Vikipedi'ye göre akustik telefonlar kısa bir süre elektrikli telefona küçük rakip olarak satıldı. Bu alandaki yeniliklerden yaklaşık 300 patent çıktı ve menzil 0,5 mil (yaklaşık 800 metre), ideal koşullarda daha fazlasına çıkarıldı.

Lemuel Mellett'in Massachusetts'teki Pulsion Telephone Supply Company'si 1888'de kendi sürümünü tasarladı ve demiryolu hatlarının yanında kullandı; iddia edilen menzil 3 mil (4,8 km). Yeni Zelanda'daki Hawke's Bay Herald gazetesi bu telefonu 30 Ocak 1890 tarihli sayısında yazdı. Bell patentleri sona erince onlarca yeni şirket piyasaya girdi ve akustik üreticiler rekabet edemeyip kısa sürede battı.

Çocuk oyuncağı hâli ise 20. yüzyılda geldi: Vikipedi'ye göre ip telefonlar anaokullarında ve ilkokullarda sesin titreşim olduğunu öğretmek için yaygın hâle geldi.

Neden bir kutu telefonu 800 metre gitmiyor da biz koridorda zor duyuyoruz? Illinois Üniversitesi'nin "Physics Van" sayfasında 22 Ekim 2007'de yayımlanan bir cevap bunu açıklıyor. Cevaba göre ipin gerilimi ve uzunluğu sesin ne kadar bozulacağını belirliyor. İnsan sesinin ilgili frekansları yaklaşık 300 Hz civarında. Esneyip ısınan bir malzeme enerjiyi geri vermek yerine kaybediyor. Bazı malzemeler yüksek frekansları alçaklardan farklı hızda taşıyor ve konuşma anlaşılmaz hâle geliyor. İpin kutuya bağlandığı nokta da önemli: kutunun deliğinde gevşekçe oynayan bir düğüm enerjiyi duvara aktarmak yerine emebiliyor.

Aynı sayfada soruyu soran kişi pamuk ipinin misina, plastik ip ve plastik askı ipinden daha iyi çalıştığını bildiriyor. Cevabı veren "Tom" sebebin ne olduğunu kesin söyleyemiyor, yalnızca olası etkenleri sayıyor. Biz de kesin bir malzeme sıralaması yazmıyoruz.

Peki ne oldu?

Ciddi telefon olarak ip telefon öldü; elektrikli şebeke menzil ve ses kalitesini çok aştı. Geriye okul laboratuvarı kaldı. Bugün de aynı deney, sesin titreşim olduğunu göstermek için kullanılıyor.

Türkiye'de bu oyunun ne zaman, hangi okullarda yaygınlaştığına dair elimizde dönem kaynağı yok. "Bizim mahallede de herkes yapardı" cümlesi doğru olabilir ama belgesi yok; onu bir anı olarak bırakıyoruz.

Hafıza köşesi

"İp telefon, kutunun içindeki havayla çalışır." Hayır; ses ipten mekanik titreşim olarak geçer. Havadan geçse kutuları birbirine bağlamak gerekmezdi.
"İp ne kadar uzunsa o kadar iyi." Her zaman değil. Physics Van cevabına göre ipin gerilimi ve uzunluğu sesin ne kadar bozulacağını belirliyor; uzunluğun tek başına iyi olduğunu söyleyen kaynak bulamadık.
"Bunu Bell icat etti." Hayır. Kayıtlı ilk denemeler Hooke'un 1664-1667 yıllarına, olası kullanım ise Chimu'ya gidiyor. Bell elektrikli telefonun patentini 1876'da aldı.

Sık sorulanlar

İpli teneke telefon gerçekten çalışır mı?

Çalışır. Sesin titreşimi kutunun tabanından ipe, oradan karşıdaki kutuya geçer. İp gergin olmalı ve hiçbir yere değmemeli.

İpli telefon en fazla kaç metre çalışır?

Koridor boyunda rahatça çalışır. Vikipedi, akustik telefon yeniliklerinin menzili yaklaşık 800 metreye çıkardığını, 1888 tarihli bir tasarım için 4,8 km iddia edildiğini yazıyor. Basit bir kutu telefon için net bir rakam kaynaklarda yok.

İpli telefonda ip gevşek olursa ne olur?

Ses bozulur ya da kesilir. Titreşimi taşıyan şey ipin gerilimi; gevşek ipte dalga ilerleyemez, ipin sarkmasında söner.

İpli telefonu kim icat etti?

Tek bir mucit bilinmiyor. Hooke'a 1667 için bir ip telefon atfediliyor, Chimu kültürü için MS 7. yüzyıldan bir benzer cihaz anlatılıyor. Elektrikli telefon ise Bell'in 1876 patentiyle bağlantılı.

İlgili neydi'ler

Kaynaklar

Paylaş:WhatsApp X