Yeşilçam'ın Kaybolan Sinemaları: İstanbul'da Hangi Salonlar Kapandı?

İstanbul'da bir dönem film izlemek, Beyoğlu'nda bir sokağa girmek demekti. O sokağın adı Yeşilçam, sinemaların çoğu da onun çevresindeki adalarda toplanmıştı. Bugün listeye bakınca bazı salonların yıkıldığını, bazılarının başka işe döndüğünü, birkaçının ise ancak isim olarak kaldığını görüyoruz.

Bu yazıda yalnızca açtığımız kaynaklarda yazan tarihleri aktarıyoruz. Aynı salon için farklı yıllar veren kaynaklar var; çelişkiyi çözmek yerine iki tarihi de yazdık. Bulamadığımız ayrıntıyı, örneğin her salonun koltuk sayısını ya da son gösterimde kimlerin bulunduğunu, tahmin etmedik.

Melek'ten Emek'e: Yeşilçam Sokağı'nın ilk büyük salonu

CNN Türk'ün aktardığı "İstanbul'un 100 Sinema Salonu" kitabına göre Melek Sineması 1924'te Hüseyin Ağa Mahallesi'ndeki Yeşilçam Sokağı No. 5'te, İpekçi Kardeşler'in işletmesinde açıldı. Adı, sahnenin iki yanındaki iki melek resminden geliyordu. Salon 1.000'den fazla izleyici alıyordu. Bina, Alexandre Vallaury'nin tasarladığı ve 1884'te İstanbul Avcılar Kulübü için yapılan Cercle d'Orient'in içindeydi.

Aynı kaynak, 1950'lerde Melek'te MGM, Fox ve Columbia filmlerinin gösterildiğini, Rüzgar Gibi Geçti'nin ilk gösteriminin burada yapıldığını yazıyor. İpekçiler 1954'te Yeni Melek'i açınca eski salon önemini yitirdi. İstanbul Belediyesi 1945'te Cercle d'Orient adasını satın almıştı. Hürriyet ise binanın belediyeye geçişini Varlık Vergisi yıllarına bağlıyor.

1957'de bina Emekli Sandığı'na devredildi. CNN Türk'ün özetlediği kitaba göre sandık binayı yeniden düzenledi, adını Emek yaptı ve La donna più bella del mondo filmiyle yeniden açtı. Hürriyet de aynı devri 1957'ye koyuyor ve salonun 875 koltuklu olduğunu yazıyor. Kitap, Emek'in 1993'te yenilendiğini ve İstanbul Film Festivali'nin düzenli mekânlarından biri olduğunu da ekliyor.

Emek'in kapanışı ve 2013 yıkımı

Kapanışın tarihi kaynağa göre değişiyor. Emek Bizim İnisiyatifi'nin Diken'de yayımlanan yazısı 2009'da kapatıldığını söylüyor; CNN Türk'ün özetlediği kitap ise 2010'da yenileme için kapatıldığını yazıyor. İkisi arasındaki farkı açıklayan bir kayıt bulamadık.

Süreç şöyle ilerledi. Diken'deki yazıya göre Bakanlar Kurulu 20 Haziran 2006'da Emek'in ve Cercle d'Orient'in bulunduğu adayı yenileme alanı ilan etti (karar no: 2006/10172). Mimarlar Odası'nın açtığı davada 3 bilirkişi raporu alındı, ikisi projeyi uygun bulmadı. İstanbul 9. İdare Mahkemesi 14 Aralık 2010'da adadaki tarihî binaları yıkmayı içeren projeyi durdurdu. Aynı yazı, bu durdurmanın sonradan kaldırıldığını iddia ediyor; yazı kampanya amaçlı bir inisiyatife ait, o yüzden suçlamaları olduğu gibi aktarmıyoruz.

Hürriyet'in verdiği tarih net: bina 20 Mayıs 2013'te tamamen yıkıldı. Yeni yapı "Grand Pera" adlı pasajın üst katında bir sinema olarak planlanmıştı. Diken'deki yazı ise AVM içinde Emek'in bir kopyasının süs olarak yapıldığını, yanına 8 salonlu "Cinemo" adlı bir kompleks eklendiğini söylüyor. Yeniden açılışın tarihini bu iki kaynakta bulamadık.

Yeni Rüya, Atlas ve Rexx: son perdeler

Diken'deki yazıya göre Beyoğlu'ndaki Yeni Rüya 6 Mayıs 2010'da perdelerini kapattı ve son film Min Dît oldu. Aynı yazıda salonun bir yandan "Yeni Rüya" adıyla işletilmeye devam ettiği de geçiyor, bu iki bilgi birbiriyle çelişiyor. Hürriyet, Rüya ile İpek Sineması'nı Emek'le aynı bina adasında sayıyor.

Mart 2020'de iki salon birden kapanma haberiyle gündeme geldi. Evrensel'in haberine göre Kadıköy'deki Rexx, haberde 1961'de Reks adıyla açıldığı yazılan, başka bir bölümde ise 1962'den beri çalıştığı söylenen bir salondu. Adı 1996'da Rexx oldu. Koronavirüs yüzünden gösterimlere ara veren salon tamamen kapanma kararı aldı; haber, iki yıl önce de yüksek kira yüzünden kapanmanın gündeme geldiğini hatırlatıyor.

İstiklal Caddesi'ndeki Atlas için hikâye farklı. Ortaklardan İrfan Atasoy'un oğlunun anlattığına göre kapanış kira ya da kazanç sorunundan değildi; Kültür Bakanlığı salonu sinema müzesi yapmak istiyordu. Bakanlık, kapanma haberlerinin gerçeği yansıtmadığını belirterek binanın aslına uygun restore edilip İstanbul Sinema Müzesi olarak eylülde açılacağını duyurdu. Müzenin açılıp açılmadığını açtığımız kaynaklarda göremedik.

Daha eski salonlar ve ayakta kalanlar

"İstanbul'un 100 Sinema Salonu" kitabının CNN Türk özetinde şu örnekler geçiyor:

• Pathé Sineması (1908): Türkiye'nin ilk kalıcı sineması olarak anılıyor, Tepebaşı'nda Meşrutiyet Caddesi'nde Sigmund Weinberg kurdu.
• Cine Palace (1915): İstiklal Caddesi'nde 125 koltukla açıldı, sonra Eden ve Şık adlarını aldı, 1925'te 300 koltuğa çıktı. Yeri bugün bir banka şubesi.
• Cine Magic (1920): İstanbul'da sinema olarak inşa edilen ilk bina diye anılıyor.
• Yeşilçam Sineması (1996): İstiklal Caddesi'nde 75 koltuklu, Metin Erksan'ın Susuz Yaz'ıyla açıldı.
• Hollywood (1996): Kadıköy'de açıldı, 2005'te Cinema Paradiso adını aldı, bugün 226 koltuklu ve bağımsız filmlere yöneliyor.

Vikipedi'nin Yeşilçam maddesi 1971-1980 arasını anlatan bölümde aile sinemalarının kapanmaya başladığını yazıyor. Yani salonların azalması 2000'lerin hikâyesinden çok daha eski bir süreç.

Peki ne oldu?

Salonların kaybı tek bir sebebe bağlanmıyor. Kaynaklarda yenileme projesi, kira, bina mülkiyeti ve 2020'de salgın yan yana geçiyor. Bir salon yıkılırken, bir başkası müze olma yolunda, bir diğeri de AVM içinde kopya olarak yeniden anıldı.

Elimizdeki kaynaklar bugünkü durumu güncel olarak vermiyor. Gitmeden önce salonun resmî duyurularına bakmak gerekir.

Hafıza köşesi

• "Emek 1957'de kuruldu." CNN Türk'ün özetlediği kitaba göre bina 1924'te Melek adıyla zaten açılmıştı; 1957'de Emekli Sandığı'nın aldığı bina Emek adını aldı.
• "Emek yıkıldı, bitti." Hürriyet binanın 20 Mayıs 2013'te yıkıldığını yazıyor, ama yeni yapıda sinemanın yeniden kurulması planlanmıştı; Diken'deki yazı AVM içinde bir kopyadan söz ediyor.
• "Atlas kira yüzünden battı." Salonun ortağının oğluna göre kapanışın sebebi kira değildi; Bakanlık sinema müzesi planını açıkladı.

Sık sorulanlar

Emek Sineması ne zaman yıkıldı?

Hürriyet'e göre 20 Mayıs 2013'te bina tamamen yıkıldı. Diken'deki yazıya göre sinema bundan önce, 2009'da kapatılmıştı; CNN Türk'ün özetlediği kitap kapanışı 2010 olarak veriyor.

Atlas Sineması hâlâ var mı?

Mart 2020'de kapanma haberleri çıktı. Kültür Bakanlığı ise sinemanın restore edilip müzeye dönüşeceğini açıkladı. Açtığımız kaynaklarda müzenin açıldığına dair kayıt yok.

Yeşilçam Sokağı neden bu adı taşıyor?

Açtığımız kaynaklarda sokağın adının kökenini açıklayan bir cümle bulamadık. Kaynaklar Melek Sineması'nın 1924'te bu sokaktaki 5 numaralı adreste açıldığını söylüyor.

İlgili neydi'ler

• Eşkıya filmi nerede çekildi?
• Vizontele nerede çekildi? Gevaş'ın perde arkası
• Türkiye'de yaz sineması (açık hava sineması) kültürü nasıl sona erdi?
• Bayram sabahı filmleri neden hep aynı filmler oynardı?
• Eski filmler arşivi

Kaynaklar

• İstanbul'un efsane kültür mekanları şimdi ne durumda? - Hürriyet
• Emek Bizim İnisiyatifi'nden dokuz soruda Emek Sineması'nın yıkım hikayesi - Diken
• Rexx ve Atlas kapanıyor: Kent belleğinin önemli parçalarını yitiriyoruz - Evrensel
• Dünden bugüne İstanbul'un 100 sinema salonu - CNN Türk
• Yeşilçam - Vikipedi