Sahibinden.com'dan Önce İlan Nasıl Verilirdi? Gazete Küçük İlanları Devri

O Neydi? Yazı İşleri8 Ekim 20265 dk okuma

Kısa cevap

Sahibinden.com'dan önce ilan vermenin ana yolu gazetelerin küçük (seri) ilan sayfalarıydı. Türkiye'de gazetede ilanın izi 1840'ta Ceride-i Havadis'in "ilanat" bölümüne kadar gidiyor. Sahibinden.com ise Taner Aksoy'un öncülüğünde 23 Şubat 2000'de, Vikipedi'ye göre yaklaşık 2.700 ilanla yayına girdi. Gazete ilanı bugün de kelime sayısına göre ücretlendiriliyor, yani "kısa yaz, ucuz öde" kuralı o dönemden kalma bir alışkanlık değil, hâlâ geçerli bir tarife.

Satılık arabanın ilanını vermek için önce gazetenin ilan servisini aramak, kategoriyi seçmek, metni kısaltıp kısaltıp yazmak gerekirdi. Ertesi sabah ilan kâğıda basılır, telefon çalmaya başlar, birkaç gün sonra da o sayfa çöpe giderdi. İnternet ilanları bunu tersine çevirdi: ilan kendiliğinden kalıyor, fotoğraf ekleniyor, arayan bir tuşla ulaşıyor.

Bu yazı, o geçişin iki ucunu kaynaklarıyla anlatıyor: gazete ilancılığının nereden geldiği ve sahibinden.com'un nasıl başladığı. Dönem tarifelerine ve tirajlara dair elimizde doğrulanmış bir belge olmadığı için o kısımları tahminle doldurmuyoruz.

Gazetede ilanın ilk izi: 1840 ve Ceride-i Havadis

Vikipedi'nin Ceride-i Havadis maddesi bu gazeteyi ülkenin özel ilan ve ölüm ilanı yayımlayan ilk gazetesi olarak tanımlıyor. Yarı resmî statüdeki gazeteyi William Churchill adlı bir İngiliz, gazeteyi 31 Temmuz 1840'ta çıkardı. Gazete 26 Eylül 1864'e kadar 1.212 sayı yayımlandı.

Fikriyat'ın aktardığına göre gazetenin "İlanat" bölümünde ev, konak satış ve kiralama ilanları ve Osmanlı'nın ilk ölüm ilanları yer alıyordu. Yani bugün emlak ve vefat ilanları olarak bildiğimiz iki kategori, gazetede ilk günden beri vardı. Gazete 4 sayfaydı ve 40 x 27 santim boyutundaydı. İlk üç sayısı bedava dağıtılmış, üçüncü yılında okuyucusu 150 civarında kalmış. Churchill, masrafları karşılamak için padişahtan memurlara zorunlu abonelik talep etmiş. İlanın bu zayıf tirajla nasıl para kazandığını bilmiyoruz, kaynaklar bu konuda sessiz.

Resmî ilan: BİK'e kadar yol

Basın İlan Kurumu 9 Ocak 1961'de, 195 sayılı kanunla kuruldu. Kurum kamu kurumlarının ilanlarını ulusal ve yerel gazetelere dağıtan bir aracı. Vikipedi, 42 üyeli genel kurulunun basın, hükümet ve tarafsız üyeler arasında eşit paylaşıldığını, kurumun 1 Kasım 2020 itibarıyla 81 ilin tamamında çalıştığını belirtiyor. Amacı da "besleme basın"ın doğmasını engellemek ve yerel gazeteciliği güçlendirmek olarak veriliyor.

Bu bilgi küçük ilanla doğrudan ilgili değil ama önemli bir ayrım yapıyor: mahkeme, icra, ihale gibi resmî ilanlar BİK'in dağıttığı ilanlar. Satılık araba ya da kiralık daire gibi özel küçük ilanlar ise gazetenin kendi ilan servisinden geçiyordu.

Küçük ilan sayfası: Hürriyet örneği

Hürriyet 1 Mayıs 1948'de Sedat Simavi tarafından kuruldu, ilk haftada 50 bin adet sattığı anlatılıyor. Gazetenin kurumsal ilan sayfası kendini "Türkiye'nin en eski seri ilanı" olarak tanıtıyor ve eleman, emlak, vasıta, kayıp kategorilerini sayıyor. Aynı sayfa fiyatlandırmanın bugün de kelime bazlı yapıldığını, ilanın Türkiye, İstanbul, Ankara ve bölge baskılarına ayrı ayrı verilebildiğini söylüyor. Telefon ya da internet üzerinden ilan alınıyor.

Burada bir ayrım yapmak gerekiyor. Bu bilgi bugünün tarifesi. 1990'lardaki kelime başı fiyatı, kısaltma alışkanlıkları ("krediye uygun", "acil satılık" gibi) ve eklerin hangi yıl çıktığı konusunda yazılı kaynak bulamadık. Aklımızda kalan örnekleri buraya almıyoruz, çünkü bu site hafıza ile belge arasındaki farkı yazmak için var.

İlan nasıl okura ulaşırdı

Ceride-i Havadis'in dağıtımı bile ilanın nasıl çalıştığını anlatıyor. Fikriyat'a göre gazete özel görevlilerle devlet dairelerine, elçiliklere ve kahvehanelere ulaştırılıyordu. Önce on günde bir çıkan gazete 139. sayıdan itibaren haftalığa geçti, iki sütunlu dizgi 329. sayıdan sonra üç sütuna çıktı. Yani ev satmak isteyen biri, ilanını görecek kişilerin gidip oturduğu yerlere kâğıdın ulaşmasına güveniyordu.

Sonraki yüzyılda mantık değişmedi, kâğıdın ulaştığı yer büyüdü. Hürriyet 1948'deki ilk haftasında 50 bin adet satmıştı. İngilizce Vikipedi, gazetenin bugün 186 bin civarında tirajla Türkiye'de ikinci sırada olduğunu yazıyor.

Gazete sektörünün kendisi de el değiştirdi. Hürriyet'in ana şirketi Doğan Medya Grubu, 21 Mart 2018'de yaklaşık 1,2 milyar dolara Demirören Holding'e satıldı. İlan gelirinin bu satışta ne kadar yer tuttuğuna dair bir veri bulamadık, o yüzden bunu yalnızca sektörün el değiştirdiği bir tarih olarak not ediyoruz.

Sahibinden.com: 2000'de 2.700 ilan

Vikipedi'ye göre sahibinden.com, 23 Şubat 2000'de Aksoy Grubu'nun başkan yardımcısı Taner Aksoy tarafından kuruldu ve 2.700 ilanla yayına başladı. Site, ilanların yalnızca gazete gibi geleneksel mecralarda yer aldığı bir dönemde, ayrıntılı ve fotoğraflı ilanları aranabilir bir listede toplamayı hedefliyordu.

Büyümeyi gösteren rakamlar da Vikipedi'de: Nisan 2010'da 1,5 milyondan fazla ilan, aralık 2010'da yaklaşık 2 milyon ilan. 2009'da Altın Örümcek ödüllerinde "En İyi E-ticaret" ve "En İyi Seri İlan" kategorilerinde ödül aldı. 2010'da Deloitte Fast500 sıralamasında beş yılda %2.394 büyüyerek Türkiye'nin en hızlı büyüyen üçüncü teknoloji şirketi seçildi. 2009'da Ankara, İzmir ve Antalya'da bölge ofisleri açıldı.

Yani bir günlük sayfa ömrüne bağlı ilan, on yıl içinde milyonlarca ilanın içinde arama yapılabilen bir listeye dönüştü. Aksoy'un hedefinin bu olduğunu Vikipedi "ayrıntılı ve görsel açıdan zengin" ilanlar diye anlatıyor.

Peki ne oldu?

Gazetelerin seri ilan sayfaları ortadan kalkmadı ama ağırlık merkezi kaydı. Hürriyet bugün de "Türkiye'nin en eski seri ilanı" diyerek eleman, emlak, vasıta ve kayıp ilanı alıyor, ilanı internet üzerinden de alabiliyor.

Sahibinden.com'un büyüklüğü ise ayrı bir tartışma konusu oldu. Rekabet Kurulu 23 Ağustos 2023'te şirkete hakim durumunu kötüye kullandığı gerekçesiyle 40.150.533 lira idari para cezası verdi. Karara göre şirket kurumsal üyelerin ilan verilerini rakip platformlara taşımasını engelliyordu. Kurul, veri taşınabilirliğini engelleyen sözleşme maddelerinin kaldırılmasını ve ücretsiz altyapı sağlanmasını istedi.

Hafıza köşesi

"Gazete ilanı ücretsizdi ya da çok ucuzdu." Tarife bugün de kelime sayısına göre. Hürriyet'in kurumsal sayfası kelime bazlı fiyat tarifesi uyguladığını yazıyor. Eski dönem fiyatları için elimizde belge yok.
"Sahibinden.com ilk günden dev bir siteydi." Vikipedi'ye göre 2000'de 2.700 ilanla başladı, Nisan 2010'da 1,5 milyonu geçti.
"İlanlar internet gelince bir anda gazeteden silindi." Hürriyet'in seri ilan hizmeti bugün de sürüyor, gazete ilanı ile internet ilanı yan yana yaşıyor.

Sık sorulanlar

Türkiye'de gazetede ilan ne zaman başladı?

Ceride-i Havadis'in 1840'ta çıkan sayılarında ev satış ve kiralama ilanları ile ölüm ilanları yer aldı. Vikipedi bu gazeteyi özel ilan ve ölüm ilanı yayımlayan ilk gazete olarak tanımlıyor.

Sahibinden.com ne zaman kuruldu?

Vikipedi'ye göre 23 Şubat 2000'de Taner Aksoy tarafından kuruldu ve yaklaşık 2.700 ilanla yayına girdi.

Gazete küçük ilanları nasıl ücretlendiriliyordu?

Hürriyet'in kurumsal sayfasına göre bugün kelime bazlı tarife uygulanıyor. Eski yıllardaki kelime başı fiyatlar için güvenilir bir kaynak bulamadığımız için rakam vermiyoruz.

Basın İlan Kurumu ne zaman kuruldu?

9 Ocak 1961'de, 195 sayılı kanunla. Kurum kamu ilanlarını gazetelere dağıtıyor ve 81 ilde çalışıyor.

İlgili neydi'ler

Kaynaklar

Paylaş:WhatsApp X