Otobüsün Eski Adı Neydi? Omnibüsten Otobüse

O Neydi? Yazı İşleri8 Ekim 20266 dk okuma

Kısa cevap

Otobüsün eski adı "omnibüs"tü. Kelime Latince "herkes için" anlamına gelen omnibus'tan geliyor; Paris'te 28 Nisan 1828'de, Londra'da 4 Temmuz 1829'da atlı omnibüs seferleri başladı. İstanbul'da bu işi 1871'den itibaren atlı tramvaylar gördü. "Otobüs" sözcüğü Türkçede kaynaklarda ilk kez 1924'te Mehmet Bahaettin'in Yeni Türkçe Lugat'inde görülüyor.

Bugün bir durakta beklediğimiz otobüs, adını bir at arabasından alıyor. Aradaki bağ o kadar doğrudan ki kelimenin kendisi bile bunu itiraf ediyor: "otobüs", "omnibüs"ün kısalmış hali, o da Latince "herkes için" demek. Türkçeye girene kadar bu kelime Fransa'dan İngiltere'ye, oradan Osmanlı İstanbul'una uzun bir yol aldı ve yolda bir de şehir efsanesi edindi.

Aşağıda kelimenin köküne, atlı araçların nasıl çalıştığına ve İstanbul'un atlıdan motorluya geçişinin hangi yıllara düştüğüne bakıyoruz. Tarihlerin bazısı kaynaklara göre birkaç gün ya da yıl oynuyor; oynayan yerleri açıkça yazdım.

Omnibüs kelimesinin kökeni

"Omnibus", Latince "omnes" (hepsi) sözcüğünün "için" halidir; yani kelimenin kendisi bir dilbilgisi eki. İngilizce "bus" ise bu ekin son hecesinden kalma, kökü olmayan bir kısaltma. Kelimeyi ortaya atan kişi, eski bir subay olan Stanislas Baudry. Baudry, Nantes'ta şehir dışındaki hamamına müşteri taşımak için araba işletmeye başlamış; ilgi hamamdan çok yolculuğa olunca asıl işi toplu taşıma yapmış. Nantes'taki ilk hattın tarihi kaynaklara göre 1823 ile 1826 arasında değişiyor; Amerikan Kongre Kütüphanesi'nin halk kültürü blogu 1826 diyor, bazı ansiklopedi maddeleri 1823 ya da 1825 yazıyor.

Meşhur hikâye şöyle: Baudry'nin ilk durağının karşısında Omnès adlı bir şapkacı varmış, tabelasında "Omnès Omnibus" yazıyormuş ve Baudry bu kelime oyununu arabalarına ad yapmış. Kongre Kütüphanesi'nin yazısı bu anlatıyı bir efsane olarak ele alıyor. Daha sağlam görünen anlatı 1892'ye ait: Nantes Arkeoloji Cemiyeti Bülteni'nde M. Dagault, muhasebeci babasının şirket toplantısında bir öneride bulunduğunu yazıyor. Baudry arabalara önce o dönemin popüler operası "Les Dames Blanches"a (Beyaz Hanımlar) göndermeyle ad vermiş; bu isim herkese açık bir hizmetten çok seçkinlere ait bir şey çağrıştırdığı için "voitures omnibus" önerilmiş. Dagault, "Beyaz Hanımlar Arabaları Bürosu, Omnibus Denir" yazan bir tabela belgesi de sunduğunu söylüyor, ama o belgeler dergide basılmamış. Yani iki hikâyenin de tam kanıtı yok; kesin olan, kelimenin Latinceden geldiği.

Dönem bağlamı: bir atın günde 20 kilometresi

Paris'te hizmet 28 Nisan 1828'de La Madeleine ile Bastille arasında başladı. Yolculuk başına 25 santim alınıyor, araca 12 ila 18 kişi biniyordu. Londra'da George Shillibeer 4 Temmuz 1829'da Paddington ile Bank arasında ilk hattını açtı. Shillibeer'in Baudry'nin Paris'teki arabalarını yapan İngiliz araba ustası olduğu, fikri de oradan taşıdığı Kongre Kütüphanesi yazısında geçiyor. Londra'da kısa mesafe 3, tam mesafe 6 peni tutuyordu ve İngiliz yasası araba içinde en fazla on iki yolcuya izin veriyordu. 1833-1835 arasındaki Londra ilanlarında kelimenin "bus" diye kısaldığı görülüyor.

Atlı omnibüsü ayakta tutmak pahalıydı. Bir at günde ancak 4-5 saat çalışabiliyor ve yaklaşık 20 kilometre gidebiliyordu; bir aracı gün boyu işletmek için 10'dan fazla at gerekiyordu. 1860'lardan sonra tekerlekler ray üzerine alınınca aynı at çok daha fazla yolcu çekebildi ve omnibüs yerini atlı tramvaya bıraktı. Paris'in son atlı omnibüsü 11 Ocak 1913'te, Londra'nınki 4 Ağustos 1914'te seferini yaptı.

Osmanlı İstanbul'unda bu geçiş ayrı bir takvimle yürüdü. Dersaadet Tramvay Şirketi, imtiyazı Konstantin Karapano Efendi'nin kuracağı kumpanyaya veren 1869 tarihli sözleşmeyle kuruldu. Hatların işlemeye başladığı yıl kaynaklarda farklı: bazı yayınlar 3 Eylül 1869 diyor, Vikipedi'nin tramvay maddesi ve İngilizce kaynaklar 1871. Bu yazı sözleşme için 1869'u, düzenli hat için 1871'i esas alıyor. Filo 100 araba ve 430 attan oluşuyordu; İngilizce Vikipedi 1871 için 45 tramvay ve 430 at veriyor. Yani elimizde birbirini tutmayan iki sayı var ve hangisinin hangi yıla ait olduğu net değil.

Somut detay: atlıdan motorluya tarihler

1895: Almanya'nın Siegerland bölgesinde Benz Viktoria temelli, 6 yolcu taşıyan motorlu araçlar iki hatta kısa süre, zararına çalıştı.
23 Nisan 1898: Daimler'in 20 yolculu, alt katı kapalı, üst katı açık çift katlı otobüsü Londra sokaklarında ilk kez kullanıldı; azami hızı saatte 18 kilometreydi.
1905 civarı: İngilizce "autobus" (automobile omnibus) ilk kez kayıtlara girdi, Fransızcaya buradan geçti.
1912: Atlı tramvay hizmeti sona erdi.
1914 başı: Karaköy ile Eminönü arasında ilk elektrikli tramvay seferi yapıldı; gün kaynaklara göre 25 Ocak, 2 Şubat ya da 20 Şubat olarak geçiyor, yıl ortak.
1924: "Otobüs" kelimesi Türkçede ilk kez Mehmet Bahaettin'in Yeni Türkçe Lugat'inde yazıldı.
1926: Dersaadet Tramvay Şirketi Fransa'dan 4 adet Renault Scemia marka otobüs aldı.
2 Haziran 1927: Bu otobüslerden biri Beyazıt-Taksim hattında deneme seferini yaptı. Diğerleri beş ay sonra Beyazıt-Fuatpaşa-Mercan Yokuşu-Sultanhamam-Eski Postane-Eminönü güzergahında çalışmaya başladı; hat sonradan Karaköy'e uzatıldı.
1939: 3645 sayılı yasayla İstanbul Elektrik Tramvay ve Tünel İşletmeleri (İETT) kuruldu. Şirket millileştirildiğinde elinde yalnızca 3 otobüs vardı.
1942: White Motor Company'ye 23 otobüs sipariş edildi, dokuzu Şubat 1942'de geldi.

İstanbul'un ilk otobüslerinin işi tramvayların çıkmakta zorlandığı yokuşlarda yolcu taşımaktı. Yani otobüs, İstanbul'a tramvayın rakibi olarak değil, tramvayın çıkamadığı yerin tamamlayıcısı olarak girdi.

Peki ne oldu?

Tramvay önce motorlu araçlara yenildi. 1956'da şehirde 56 tramvay hattı, 270 tramvay aracı vardı ve yıl içinde 108 milyon yolcu taşındı. Ardından hatlar tek tek kapandı: Avrupa yakasındaki son tramvay 1961'de, Anadolu yakasındakiler 1966'da çalıştı. İETT 1961'de troleybüs hattı kurmaya başladı, 1962'de açtı; troleybüsler yaklaşık yirmi yıl hizmet verdi.

"Omnibüs" kelimesi ise gündelik dilden çekildi. Bugün daha çok "omnibüs film" (tek çatı altında toplanmış kısa filmler) ve "omnibüs yasa" (birden çok konuyu tek yasada toplayan metin) gibi bileşik kullanımlarda yaşıyor; kelimenin "herkes için" anlamı bu kullanımlarda da duruyor.

Hafıza köşesi

"Omnibüs adı, Nantes'ta şapkacı Omnès'in tabelasından çıktı." Aslında bu anlatıyı destekleyen bir kayıt yok. Kongre Kütüphanesi'nin yazısı onu efsane sayıyor; 1892'de yazılan başka bir anlatıya göre Baudry, "Beyaz Hanımlar" adının seçkin durduğunu söyleyen eleştirilere Latince "herkes için" diye karşılık verdi.
"Omnibüs sadece bir kelime oyunuydu, gerçek bir araç değildi." Aslında omnibüs 1820'lerden itibaren Avrupa'da, bir atlı toplu taşıma aracı olarak gerçekten çalıştı; Paris'te 1913'e, Londra'da 1914'e kadar sürdü.
"Otobüs kelimesi doğrudan İngilizceden geldi." Aslında Türkçedeki biçim Fransızca "autobus" üzerinden yerleşti; İngilizcedeki "automobile omnibus" bileşimi de kendisi Fransızca kökenli omnibüsten türemişti.
"Bus, 'otobüs'ün kısaltması." Aslında tersi doğru: "bus", omnibus'un son hecesi; "otobüs" ise otomobil ile omnibüsün birleşimi.

Sık sorulanlar

Omnibüs kelimesi ne anlama gelir?

Latince "omnibus", "herkes için" demektir. "Omnes" (hepsi) sözcüğünün "için" halidir ve önce atlı toplu taşıma araçlarını, sonra motorlu otobüsleri adlandırmak için kullanıldı.

İlk omnibüs hattı nerede açıldı?

Fransa'nın Nantes kentinde, Stanislas Baudry tarafından 1820'lerin ortasında açıldı. Paris'teki hat 28 Nisan 1828'de, Londra'daki hat 4 Temmuz 1829'da başladı.

İstanbul'da ilk otobüs ne zaman çalıştı?

Dersaadet Tramvay Şirketi 1926'da Fransa'dan 4 Renault Scemia otobüs aldı. Biri 2 Haziran 1927'de Beyazıt-Taksim hattında deneme seferi yaptı, düzenli sefer birkaç ay sonra Beyazıt-Eminönü güzergahında başladı.

"Otobüs" kelimesi Türkçede ilk ne zaman görüldü?

Bilinen en eski yazılı kayıt 1924 tarihli Yeni Türkçe Lugat'te. Kelime muhtemelen gündelik konuşmada bundan önce de kullanılıyordu.

İlgili neydi'ler

Kaynaklar

Paylaş:WhatsApp X