Merdaneli Çamaşır Makinesinden Tüplü Televizyona: Evlerin Eski Aletleri
O Neydi? Yazı İşleri5 dk okuma
Türkiye'de merdaneli çamaşır makineleri 1960'lardan başlayarak evlere girdi; Arçelik 1959'da ilk çamaşır makinesini üretmişti, üzerine 1960'ta ilk buzdolabı geldi. Aynı salonlarda tüplü televizyon 1968'de TRT'nin Ankara Mithatpaşa Stüdyosu'ndaki deneme yayınıyla başladı, renkli yayına tam geçiş 1984'ü buldu. İki alet de 2000'lerin ortasına kadar dayandı; Türkiye'de tüp televizyon üretimi 2008'de Profilo Telra'nın kapanmasıyla fiilen bitti.
Bir eve merdaneli çamaşır makinesi girmesiyle renkli televizyon girmesi arasında yaklaşık yirmi beş yıl var, ama ikisi de aynı hikayenin parçası: Türkiye'nin ev içi teknolojiye yavaş yavaş, genelde taksitle ve genelde çeyizle kavuştuğu dönemin hikayesi. Merdaneli makine suyu sıkardı, tüplü televizyon da o sıkılmış çamaşırların ipte kurumasını izlerken salonda açık dururdu; ikisi de aynı yılların, aynı evlerin eşyasıydı.
Otomatik çamaşır makinesiyle kıyaslandığında merdaneli makine yarım bir çözümdü: yıkamayı hafifletir ama sıkma işini elle beslenen iki silindire bırakırdı. Tüplü televizyon da öyle; ekranı küçük, arkası ağır, açılması dakikalar alan bir kutuydu. İkisi de dönemin en pahalı, en çok konuşulan, en dikkatli kullanılan ev eşyalarıydı.
Asıl mesele: iki aletin teknik çekirdeği
Merdaneli çamaşır makinesi aslında iki ayrı işi tek gövdede topluyordu: bir yıkama teknesi (çoğunlukla döner kanatlı ya da çalkalamalı) ve onun yanına monte edilmiş iki silindir. Islak çamaşır bu silindirlerin arasından elle ya da motorla geçirilir, silindirler sıkışıp suyu dışarı iterdi. Bu bir kurutma değil, suyu azaltma işlemiydi; çamaşır yine ipe asılıp kurutulurdu. Silindir arası dar olduğu için parmağın, saçın ya da bir kravatın sıkışması bilinen bir tehlikeydi; bu yüzden bazı modellere, dokunulunca merdaneleri anında ayıran bir güvenlik çubuğu eklenmişti.
Tüplü televizyonun çekirdeğinde katot ışın tüpü (CRT) vardı: arkadaki geniş, koni biçimli cam tüp, elektron ışınını ekrana fosforlu noktalara çarptırarak görüntü oluşturuyordu. Bu tüpü besleyen yüksek gerilim trafosu cihazın arkasını ısıtır, kalın cam da gövdeyi ağırlaştırırdı - tüplü televizyonun arkasının neden sıcak olduğu ayrı bir yazının konusu ama kısaca budur.
Türkiye'de bu iki teknolojinin girişi kurumsal bir tarihle örtüşüyor. Arçelik, Vehbi Koç ve Lütfi Doruk'un ortaklığıyla İstanbul Sütlüce'de kuruldu (resmi tarihçede kuruluş yılı 1955), 1959'da ilk çamaşır makinesini, 1960'ta ilk buzdolabını üretti. Televizyon tarafında devlet tekeli vardı: TRT 1 Mayıs 1964'te özel yasayla kuruldu, ama televizyon yayınına ancak 31 Ocak 1968'de, Ankara Mithatpaşa Stüdyosu'ndan Mahmut Tali Öngören'in açılış konuşmasıyla başladı.
Dönem bağlamı: o zaman hayat nasıldı
1960'ların ve 1970'lerin Türkiye'sinde beyaz eşya bir yatırımdı, sıradan bir alışveriş değil. Çamaşır makinesi çoğu zaman çeyiz listesinin başında yer alır, düğün öncesi taksitle ya da toplu ödemeyle alınırdı. Bir mahallede kaç evde çamaşır makinesi olduğu komşular arasında bilinen bir şeydi; makinenin sesi bahçeye, sokağa taşardı.
Televizyon tarafında durum daha da dardı. 1968'den sonraki ilk yıllarda yayın haftada üç gün, günde ortalama birkaç saatle sınırlıydı, bir yıl sonra dörde çıktı, ve tek kanal vardı: TRT. Bir sokakta televizyonu olan ev varsa komşular akşamları o evde toplanırdı; bu, bugünün "ortak izleme" alışkanlığından çok daha zorunlu bir hâldi. Renkli yayına geçiş de aynı yavaşlıkla oldu: TRT ekranları 1981'de renklenmeye başladı, tam geçiş 1984'ü buldu - siyah-beyazdan renkliye geçiş on altı yıl sürdü.
Bu yavaşlığın bir nedeni üretim tarafındaydı. Jak Kamhi'nin kurduğu Profilo Telra 1972'de siyah-beyaz televizyon üretimine başladığında pazar küçüktü; rekabet, Vestel'in 3 Nisan 1984'te Asil Nadir tarafından Manisa'da kurulup ilk ürünü Vestel Ferguson'u çıkarmasıyla ancak sonradan hız kazandı.
Somut detay: marka, yıl, olay
| Marka / kurum | Yıl | Olay |
|---|---|---|
| Arçelik | 1955 | Kuruluş, İstanbul Sütlüce |
| Arçelik | 1959 | Türkiye'nin ilk çamaşır makinesi üretimi |
| Arçelik | 1960 | İlk buzdolabı üretimi |
| TRT | 1964 | Kuruluş (1 Mayıs, özel yasayla) |
| TRT | 1968 | İlk deneme televizyon yayını (31 Ocak, Ankara Mithatpaşa Stüdyosu) |
| Profilo Telra | 1972 | Siyah-beyaz televizyon üretimine başlangıç |
| TRT | 1981-1984 | Renkli yayına geçiş süreci |
| Vestel | 1984 | Kuruluş (3 Nisan, Manisa), ilk ürün Vestel Ferguson |
| Profilo Telra | 2008 | Kapanış (27 Mart, 36 yıllık üretimin sonu, yaklaşık 3.000 çalışan) |
Profilo Telra'nın son döneminde üretim kapasitesi yılda 4,5 milyon adete, bunun 500 bini plazma televizyona ulaşmıştı; şirket ayrıca 250 bin ev sineması sistemi ve DVD oynatıcı, 400 bin yazar kasa üretiyordu. Uzak Doğu üreticileriyle rekabet ve tüp televizyondan plazma-LCD'ye geçiş sürecindeki maliyet, 62 milyon liralık tedarikçi borcu ile 217 milyon liralık banka borcunu ödeyemez hale getirdi.
Peki ne oldu?
Merdaneli çamaşır makineleri, tamburlu ve santrifüjlü otomatik makineler yaygınlaştıkça mutfaklardan çekildi; bugün çoğu ikinci el pazarlarında, bazı kırsal işletmelerde ya da koleksiyoncularda duruyor. Tüplü televizyon tarafında dönüşüm daha keskin oldu: LCD ve plazma ekranlar 2000'lerin ortasında fiyat olarak yaklaşırken, Türkiye'nin en eski tüp televizyon üreticilerinden Profilo Telra 27 Mart 2008'de üretimi durdurdu, şirket 2013'te iflasla sonuçlanan bir sürece girdi. Arçelik ve Vestel ise aynı dönemde LCD ve plazmaya kayarak üretimlerini sürdürdü; Vestel yıllar içinde toplam üretimini yüz milyonlarca televizyona taşıdı.
Hafıza köşesi
- "Merdaneli makine hem yıkar hem sıkardı, tam otomatikti." Aslında merdaneler yalnızca suyu sıkma işlevi görüyordu; yıkama ayrı bir teknede, genelde elle ya da basit bir çalkalama mekanizmasıyla yapılıyordu.
- "Renkli yayın 1980'de başladı." TRT ekranları 1981'de renklenmeye başladı, tam geçiş ise 1984'te tamamlandı; aradaki üç-dört yıl deneme yayınlarıyla geçti.
- "O yıllarda her evde hem çamaşır makinesi hem renkli televizyon vardı." Beyaz eşya 1960'lar ve 1970'lerde çoğunlukla çeyizle ya da taksitle giriyordu; sahiplik yaygınlaşması onlarca yıla yayıldı, bir mahallede televizyonu olan ev sayılıydı.
Sık sorulanlar
Merdaneli çamaşır makinesi nasıl çalışırdı?
Islak çamaşır, yıkama teknesinden çıkarıldıktan sonra elle ya da motorla iki silindirin (merdanenin) arasından geçirilirdi. Silindirler sıkışarak suyu dışarı atardı; bu bir kurutma değil, suyu azaltma işlemiydi, çamaşır yine asılıp kurutulurdu.
Arçelik'in ilk çamaşır makinesi hangi yıl çıktı?
Arçelik, İstanbul Sütlüce'de kurulduktan sonra 1959'da Türkiye'nin ilk çamaşır makinesini üretti. Bir yıl sonra, 1960'ta ilk buzdolabı geldi.
Tüplü televizyonun arkası neden bu kadar ısınırdı ve ağırdı?
Cihazın içindeki katot ışın tüpü (CRT) ve onu besleyen yüksek gerilim trafosu ısı üretiyordu; kalın cam tüp de gövdeyi ağırlaştırıyordu. Konu ayrı bir yazıda daha ayrıntılı anlatılıyor.
Türkiye'de renkli televizyon yayınına ne zaman geçildi?
TRT ekranları 1981'de renklenmeye başladı, deneme yayınlarının ardından 1984'te tam olarak renkli yayına geçildi. Siyah-beyaz yayının başladığı 1968'den renkliye geçişe kadar on altı yıl geçti.
Merdaneli çamaşır makinesinden sonra Türkiye'de televizyon kanalı seçeneği ne zaman arttı?
TRT tekeli 1990'ların başına kadar sürdü; ondan önce evlere ek kanal çoğunlukla uydu anteniyle giriyordu.
İlgili neydi'ler
- Tüplü Televizyon Neden Isınırdı? Gerçek Sebebi
- Uydu Anteni Devri: Çanak Kurulumu ve Kanal Avı
- iPhone'dan Önce Cebimizde Ne Vardı? Tuşlu Telefonlar
- İlk iPhone Neydi? 2007'deki Telefonun Yapamadıkları
- Eski Teknolojiler arşivi
- Tüm O Neydi arşivi