Maydanoz Kelimesi Nereden Geliyor? Makedonya Otundan Mutfağa

O Neydi? Yazı İşleri6 Ekim 20265 dk okuma

Kısa cevap

Maydanoz, Eski Yunanca "kaya kerevizi" anlamına gelen petroselinon'dan değil, Orta Yunanca makedonḗsion'dan ("Makedonya otu") geliyor. Kelime Arapçaya maʕdūnis olarak geçti, Osmanlı Türkçesinde maydanoz oldu. Petroselinon ise bitkinin bilimsel adının (Petroselinum crispum) ve İngilizce parsley, Fransızca persil gibi Batı dillerindeki adların kaynağı. İki ayrı kelime ailesi, tek bir bitki.

Maydanozun adı için internette en çok dolaşan hikaye, kelimenin Yunanca petroselinon'dan türediği ve "kaya kerevizi" demek olduğu. Hikaye cazip, çünkü petroselinon gerçekten böyle bir kelime ve bitkinin bilimsel adında yaşıyor. Ama Türkçedeki maydanoz o yoldan gelmiyor. Etimoloji kaynaklarının ortak anlattığı zincir başka: Bizans Yunancasındaki makedonḗsion, oradan Arapçadaki maʕdūnis, oradan Osmanlı Türkçesi.

Bu yazıda iki kelime ailesini ayırıyoruz. Birinde petroselinon var ve Batı dillerine gidiyor, öbüründe Makedonya var ve Doğu Akdeniz'den Balkanlara uzanıyor. Hangi iddianın hangi kaynağa dayandığını da açık yazıyoruz, çünkü bu konuda bilgi kirliliği fazla.

Maydanozun asıl zinciri: Makedonya otu

Vikisözlük'ün Türkçe maydanoz maddesi zinciri şöyle veriyor: Bizans Yunancası makedonḗsion, Arapça مَعْدُونِس (maʕdūnis), Osmanlı Türkçesi maydanoz. Sevan Nişanyan'ın etimoloji sözlüğündeki kayıt, Türkçe Vikipedi'nin aktardığına göre, aynı yöne işaret ediyor: Arapça maḳdūnis ya da maʕdūnis sözcüğü Orta Yunanca "Makedonya otu" anlamındaki makedonísion'dan alınmış, o da Makedonía yer adından türetilmiş.

Yani kelimenin içinde bir ülke adı saklı. İsim ile Makedonya arasındaki bağın tam sebebi kaynaklarda net değil. Gernot Katzer'in baharat sayfaları bu bağın tartışmalı olduğunu belirtiyor ve bazı araştırmacıların başka bir eski bitki adı olan magydaris'ten türediğini düşündüğünü söylüyor. Kesin hüküm veren bir kaynak bulamadığımız için biz de vermiyoruz.

Arapçada kelimenin iki biçimi dolaşıyor: maʕdūnis ve sonradan ortaya çıkan baqdūnis. Vikisözlük'e göre Türkiye'deki bahdeniz ve bahteniz gibi ağız biçimleri bu ikinci Arapça biçimden geliyor. Yani aynı kökten iki ayrı Türkçe kelime çıkmış: standart dildeki maydanoz ve bazı yörelerde kalan bahdeniz.

Petroselinon: parsley ve persil'in yolu

Petroselinon ise petros ("kaya, taş") ve selinon ("kereviz") sözcüklerinin birleşimi. Etymonline'a göre İngilizce parsley, 14. yüzyılın sonlarında Eski İngilizce petersilie ile Eski Fransızca peresil'in birleşmesinden doğdu. Peresil'in 13. yüzyılda kayıtlı olduğu belirtiliyor. İki biçim de Ortaçağ Latincesindeki petrosilium'a dayanıyor, o da klasik Latince petroselinum'un açıklanamayan bir bozulması sayılıyor.

Bu aile epey geniş: Fransızca persil, İspanyolca perejil, Rusça petruşka, İsveççe persilja. Katzer'in sayfası Japonca paseri ile Korece pasulli gibi uzak dillerdeki türevleri de sıralıyor. Bilimsel ad Petroselinum crispum da aynı yoldan geliyor. Yani "kaya kerevizi" doğru bir bilgi, ama Batı Avrupa'daki adların hikayesi bu, bizim mutfaktaki kelimenin değil.

Kaya adının neden verildiği de belirsiz. Katzer, bu adlandırmanın sebebinin anlaşılamadığını söylüyor. Kayalık yamaçlarda yetiştiği için denmiş olabilir, ama bunu kesin gösteren bir antik kaynak göstermek mümkün olmadı.

İlginç ters yön: Yunancadaki maidanos Türkçeden geliyor

Hikayenin en tuhaf kısmı şu: Modern Yunancada maydanoza karşılık gelen kelime maïdanós, ve Katzer'in sayfasına göre bu bir Türkçe alıntı. Yani internetteki popüler anlatının tam tersi geçerli. "Yunanca maidanos Türkçeye geçti" denmiyor, aksine Türkçe maydanoz sonradan Yunancaya girmiş.

Osmanlı yönetimi Balkanlarda 500 yılı aşkın sürdü ve Türkçe bu bölgede güçlü bir kaynak dil oldu. Bulgarca magdanoz, Arnavutça majdanoz, Makedonca magdonos ve Ermenice maghadanos aynı ailenin üyeleri. Kelime burada Osmanlı Türkçesi üzerinden dolaştı.

Aynı bitki için Azerbaycan Türkçesi cəfəri, Farsça jaafari, Kürtçe ja'fari diyor. Bu gruptaki adlar ne Yunan ne de Türk köklü, tamamen ayrı bir adlandırma hattı.

Osmanlı'daki başka ad: midenüvaz

Türkçe Vikipedi, Osmanlı döneminde bitkiye mide-nüvaz denildiğini aktarıyor. Kelime "mideyi okşayan" anlamına geliyor ve sindirime yaptığı iyi etkiye gönderme yapıyor. Bu ad bugün kullanılmıyor, ama eski metinlerde ve sözlüklerde karşımıza çıkabiliyor. Sağlık iddiası taşıyan bir ad olduğu için burada biyolojik bir sonuç çıkarmıyoruz, yalnızca kelimenin tarihine bakıyoruz.

Bitkinin kendisi: kısa künye

Türkçe Vikipedi'ye göre Petroselinum crispum, maydanozgiller yani Apiaceae familyasından iki yıllık bir bitki. Boyu 30 ile 100 santim arasında değişiyor. Beyaz çiçekleri ağustos ve eylülde şemsiye biçiminde kümeler halinde açıyor. Kereviz, havuç, rezene ve kişniş aynı ailenin mutfaktaki akrabaları.

Vikipedi'nin İngilizce maddesi, bitkinin Sardinya'da yetiştirildiğine ve M.Ö. 3. yüzyıl civarında kültüre alındığına dair bir görüşü aktarıyor, Linnaeus'un yabani yetişme alanı olarak Sardinya'yı gösterdiğini de ekliyor. İngiltere'ye ise 1548'de getirilip yetiştirildiği tahmin ediliyor, ama Anglosakson dönemine ait edebi kayıtlar bundan önce de kullanıldığını düşündürüyor. Yani bitkinin kökeni de kelime kadar kesin değil.

Antik Yunan'da kereviz çelengi

Eski Yunan'da kereviz ve maydanoz birbirine çok karışırdı; ikisi de Apiaceae ailesinden ve antik metinlerde birbirinin yerine geçebiliyor. Bu yüzden çelenk hikayelerinde hangi bitkinin geçtiği kaynaktan kaynağa değişiyor. Vikipedi'nin İstmos Oyunları maddesine göre kazananlar önce kereviz çelengi aldı, M.Ö. 5. yüzyıldan sonra çelenk çam yapraklarına döndü. Oyunlar Korint Kıstağı'nda, Poseidon'un kutsal alanında her 2 yılda bir bahar aylarında yapıldı. Kuruluş tarihi için iki görüş var: M.Ö. 582 ve M.Ö. 581.

Nemea Oyunları için aynı kaynak, kazanan çelengini yabani kereviz yaprağı olarak veriyor ve oyunların M.Ö. 573'te yeniden canlandırıldığını yazıyor. Eskiden elde zeytin dalından bir çelenk verilmiş, sonra yeşil kerevize geçilmiş. Bu çelenklerde bitkinin maydanoz mu kereviz mi olduğu kaynakların en tartışmalı noktası. Biz de bu yüzden "maydanoz çelengi" yerine "kereviz ya da yabani kereviz çelengi" yazıyoruz.

Peki ne oldu?

Maydanoz bugün standart Türkçede tek geçerli ad. Bahdeniz ve bahteniz gibi ağız biçimlerine Vikisözlük'te ayrı madde olarak rastlanıyor, midenüvaz ise artık yalnızca eski metinlerde ve sözlüklerde kalmış bir ad.

Kelimenin hikayesi, mutfak dillerinin ne kadar katmanlı olduğunu gösteriyor. Aynı bitki Batı'da kaya kerevizi adıyla, Doğu Akdeniz ve Balkanlar'da Makedonya otu adıyla dolaştı.

Hafıza köşesi

"Maydanoz Yunancadaki kaya kerevizi demek." Aslında "kaya kerevizi" petroselinon'un anlamı ve İngilizce parsley ile Fransızca persil o yoldan geliyor. Türkçe maydanoz ise Orta Yunanca makedonḗsion, yani "Makedonya otu" üzerinden Arapça aracılığıyla geldi (Vikisözlük, Nişanyan aktarımı).
"Maydanoz Yunancadan doğrudan Türkçeye geçti." Aslında zincirin ortasında Arapça var. Üstelik Modern Yunancadaki maïdanós sonradan Türkçeden alınmış (Katzer).
"Maydanoz kelimesi meydandan geliyor." Bu yalnızca ses benzerliğinden doğan bir yakıştırma. Hiçbir etimoloji kaynağı meydan ile maydanoz arasında bir bağ kurmuyor.

Sık sorulanlar

Maydanoz kelimesi hangi dilden geliyor?

Maydanoz, Osmanlı Türkçesi üzerinden Arapça maʕdūnis kelimesinden geldi. Arapça kelime de Bizans Yunancasındaki makedonḗsion'dan alınmıştı. Yani zincir Yunanca, Arapça, Türkçe sırasıyla ilerliyor.

Maydanoz ne demek, kelime anlamı nedir?

Kelime kökeni itibarıyla "Makedonya otu" anlamına gelen bir Orta Yunanca sözcüğe dayanıyor. Türkçede bu anlam unutuldu, kelime yalnızca bitkinin adı olarak kullanılıyor.

Petroselinon ile maydanoz aynı kelime mi?

Hayır. Petroselinon "kaya kerevizi" demek ve bitkinin bilimsel adı Petroselinum crispum ile İngilizce parsley gibi Batı dillerindeki adların kaynağı. Maydanoz ise farklı bir Yunanca kelimenin Arapça üzerinden Türkçeye gelmiş biçimi.

Maydanoza Osmanlı'da ne denirdi?

Osmanlı döneminde bitkiye mide-nüvaz de deniyordu. Anlamı "mideyi okşayan". Türkçe Vikipedi bu adı Nişanyan'ın kayıtlarıyla birlikte anıyor.

İlgili neydi'ler

Kaynaklar

Paylaş:WhatsApp X