Langırt, Tilt, Bilardo: Kahve Kültürünün Oyun Makineleri

Üçünün ortak yanı şu: hepsi tek başına oynanmıyordu ve hepsinde izleyici vardı.

Langırt

Oyunun mucidi Harold Searles Thornton. Tasarımı 1921'de yaptı, 1923'te İngiltere'de 205.991 numaralı patenti aldı. Anlatılana göre fikri bir kibrit kutusunun üzerine dizilmiş kibritlerden çıktı.

Oyun basit: iki takım, dönen çubuklara sabitlenmiş oyuncular ve topu rakip kaleye sokma hedefi. Ama kahvehane langırtının kendine özgü kuralları vardı ve bunlar yazılı değildi:

• Çevirmek yasak. Çubuğu tam tur döndürmek hile sayılıyordu. Kural, oyunun beceriye dayanmasını sağlamak içindi.
• Kaleci golü tartışmalı. Bazı yerlerde geçerli, bazı yerlerde geçersizdi. Oyun başlamadan konuşulması gereken maddeydi.
• Top ortadan. Gol sonrası top, gol yiyen takımın kendi tarafından değil, yandaki delikten veriliyordu.
• Jeton sırası. Makinenin kenarına konan jeton sıradaki takımı belirliyordu; sözle sıra almak geçerli sayılmıyordu.

Langırtın kahvehanede tutmasının sebebi süreydi: bir maç birkaç dakika sürüyor, sıra hızlı dönüyordu.

Tilt (pinball)

Makinenin adı Türkçede doğrudan bir uyarı mekanizmasından geliyor: tilt, oyuncunun makineyi sarsmasını engelleyen düzenek.

Sebebi şu: oyuncular topun yönünü değiştirmek için makineyi kaldırıp sarsıyordu. 1930'ların ortasında bu sorunu çözmek için sarsıntıyı algılayan bir düzenek geliştirildi; Harry Williams'ın 1935 tarihli tilt mekanizması, sarsıldığında oyunu anında bitiriyordu. Ekranda beliren "TILT" yazısı, o turun bittiği anlamına geliyordu ve itiraz kabul etmiyordu.

Oyunun bugünkü halini almasını sağlayan asıl yenilik ise 1947'de geldi: D. Gottlieb & Co. kanatları (flipper) tanıttı ve bunları taşıyan ilk makine Humpty Dumpty oldu. Kanat mekanizmasını Harry Mabs geliştirdi.

Bu iki tarih arasındaki fark önemli. 1947 öncesinde oyuncu topu yalnızca yayla fırlatıyor, sonrasında hiçbir müdahale yapamıyordu; yani oyun büyük ölçüde şanstı. Kanatlar oyunu beceri oyununa çevirdi.

Pinball neden yasaklandı?

Bu ayrım hukuki bir sonuç doğurdu. Şans oyunu sayıldığı ve sonuçları üzerine bahis oynandığı gerekçesiyle pinball 1942'de New York'ta yasaklandı; başka büyük şehirler de aynı yolu izledi.

Yasak 1976'ya kadar sürdü. Kaldırılma sebebi mahkemede oyunun bir beceri oyunu olduğunun kanıtlanmasıydı; anlatılan sahneye göre bir oyuncu, mahkeme salonunda topu istediği yere göndererek bunu gösterdi.

Yani makinenin 34 yıllık yasağı, kanatların 1947'de getirdiği beceri unsuru sayesinde bitti.

Bilardo

Bilardo üçünün en eskisi ve kahvehaneye en erken gireni. Diğer ikisinden farkı, makine değil masa olması: elektrik gerektirmiyor, bozulmuyor, jeton yemiyordu.

Kahvehane bilardosunun kendi düzeni vardı:

• Süre ya da parti üzerinden ücret. Masa saat üzerinden ya da oynanan parti başına kiralanıyordu.
• Istaka sahiplenme. Düzgün ıstaka az bulunurdu; iyi oyuncular kendi ıstakasını getiriyordu.
• Tebeşir. Istakanın ucuna sürülen mavi tebeşir, vuruşta kayma olmasını engelliyordu ve masanın kenarında hep bir tane bulunurdu.
• İzleyici sessizliği. Vuruş anında konuşmak kural dışıydı.

Bilardo aynı zamanda kahvehanedeki en "ciddi" oyundu: uzun sürüyor, sessizlik istiyor ve ustalık farkı açıkça görünüyordu.

Bu makinelerin sosyal işlevi

Üçü de aynı işi görüyordu: kahvehanede oturmak için bir sebep ve konuşacak bir konu yaratmak.

Ayrıca üçü de bir hiyerarşi kuruyordu. Kimin iyi olduğu tartışmasızdı, çünkü sonuç ortadaydı. Bu, mahalledeki gençler için ender bulunan bir statü alanıydı: okuldaki ya da işteki başarıdan bağımsız, tamamen ölçülebilir bir beceri.

Üçüncü işlev ekonomikti. Makineler kahvehane işletmecisi için ek gelirdi ve çay satışını da artırıyordu; oyun sırası bekleyen kişi masaya oturup çay içiyordu.

Peki ne oldu?

Bu makineleri tek bir şey bitirmedi, ama hepsi aynı yönde eridi: oyun kişiselleşti.

1. Ev konsolu ve bilgisayar. Beceri gösterme alanı ekrana taşındı ve dışarı çıkmayı gerektirmez oldu.
2. İnternet kafe. Kahvehanedeki genç kitleyi doğrudan devraldı.
3. Cep telefonu. Sıra beklerken yapılacak şey oyun izlemek olmaktan çıktı.
4. Mekân maliyeti. Langırt ve bilardo masası ciddi yer kaplıyor. Kira arttıkça işletmeci aynı alana masa koymayı tercih etti.

Üçü de tamamen kaybolmadı. Bilardo salonları ayrı bir işletme türü olarak sürüyor, langırt eğlence merkezlerinde ve bazı kafelerde duruyor, pinball ise koleksiyon alanına çekildi.

Hafıza köşesi

• "Tilt makinenin markasıydı." Değildi. Tilt, makineyi sarsmayı engelleyen düzeneğin adı. Sarsınca oyun bitiyor ve ekranda TILT yazıyordu; Türkçede makinenin kendisi bu uyarıyla anılır oldu.
• "Pinball hep böyleydi." Değildi. 1947'de kanatlar gelene kadar oyuncu topu fırlattıktan sonra hiçbir müdahale yapamıyordu; oyun büyük ölçüde şanstı.
• "Pinball hiç yasaklanmadı." Yasaklandı. New York'ta 1942'den 1976'ya kadar yasaklıydı ve yasak, oyunun beceri oyunu olduğu mahkemede kanıtlanınca kalktı.
• "Langırt İtalyan icadı." Oyunun bilinen ilk patenti 1923 tarihli ve İngiliz Harold Searles Thornton'a ait. Farklı ülkelerde benzer tasarımlar geliştirildi ama patentli ilk tasarım bu.

Sık sorulanlar

Langırtı kim icat etti?

Harold Searles Thornton. Tasarımı 1921'de yaptı ve 1923'te İngiltere'de 205.991 numaralı patenti aldı. Fikrin bir kibrit kutusundan çıktığı anlatılıyor.

Tilt ne demek?

Pinball makinesinde sarsıntıyı algılayan düzeneğin adı. Oyuncular topun yönünü değiştirmek için makineyi sarstığı için geliştirildi; sarsıldığında oyun anında bitiyor ve ekranda TILT yazısı beliriyordu. Düzeneği Harry Williams 1935'te geliştirdi.

Pinball'da kanatlar ne zaman geldi?

1947'de. D. Gottlieb & Co. tarafından tanıtıldı ve kanat taşıyan ilk makine Humpty Dumpty oldu; mekanizmayı Harry Mabs geliştirdi.

Pinball neden yasaklanmıştı?

Şans oyunu sayıldığı ve sonucu üzerine bahis oynandığı için. New York'ta 1942'de yasaklandı, yasak 1976'da oyunun beceri oyunu olduğu mahkemede kanıtlanınca kalktı.

Langırtta çubuğu çevirmek neden yasaktı?

Çubuğu tam tur döndürmek topa kontrolsüz güç veriyor ve oyunu beceriden çıkarıyordu. Kural yazılı değildi ama kahvehanelerde neredeyse her yerde geçerliydi.

İlgili neydi'ler

• İnternet kafe kuşağının 10 ortak anısı
• Misket ve bilye oyunları nasıl oynanırdı?
• Beyblade, yo-yo, pogs: okul bahçesini ele geçiren oyuncak modaları
• 90'larda oynanan sokak oyunları ve kuralları
• Unutulan oyunlar arşivi

Kaynaklar

• Table football - Harold Searles Thornton'ın 1921 tasarımı ve 1923 tarihli 205.991 numaralı patenti
• Pinball tarihi: tilt mekanizması, 1947'de gelen kanatlar ve New York yasağı
• Humpty Dumpty - kanat taşıyan ilk pinball makinesi, 1947
• Pinball - oyunun tarihi ve yasak dönemi