Yaz Hitleri: Her Yazın Aynı Şarkıyı Neden Dinlerdik?
O Neydi? Yazı İşleri5 dk okuma
Aynı şarkıyı her yaz dinlememizin üç sebebi var: yaz, müziğin ortak mekânlarda (araba radyosu, mağaza, düğün, sahil) çaldığı mevsim; tekrar ettikçe bir şarkıyı daha çok sevmeye başlıyoruz (psikolojide buna "salt maruz kalma etkisi" deniyor); ve 10-30 yaş arası dinlediklerimiz hafızada diğer yıllardan daha kalıcı yer ediniyor. Türkiye'den kaynağı belli bir örnek Tarkan'ın 15 Temmuz 1997'de çıkan Ölürüm Sana albümü.
Her yaz bir şarkı vardı ve o şarkıdan kaçış yoktu. Servis minibüsünde, plajda, bakkalın radyosunda, komşunun balkonunda aynı melodi. Eylül gelince şarkı sessizce kaybolurdu, ertesi yıl yerini bir başkası alırdı. Bu düzen bir tesadüf mü, yoksa arkasında anlatılabilecek bir mekanizma mı var? Aşağıda ikisine de bakıyoruz, ama önce bir uyarı: Türkiye'deki yaz hitlerinin nasıl belirlendiğine dair derli toplu bir ölçüm bulamadık. Mekanizma kısmı genel araştırmalara, örnek kısmı albüm ve sanatçı maddelerine dayanıyor.
Asıl mesele: "yaz hiti" neye denir?
İngilizce Vikipedi'ye göre "song of the summer" (yazın şarkısı) kuzey yarımkürede kabaca mayıs sonundan eylül başına kadar kültürel ve ticari olarak her yeri kaplayan şarkıya verilen resmî olmayan ad. Tanımın kilit sözcüğü "herkesin duymuş olması". Liste başında kalan şarkı olması gerekmiyor; Vikipedi maddesine göre bu ünvan resmî bir ölçüme değil, halk arasındaki uzlaşıya dayanıyor ve her yıl tartışılıyor.
Türkiye için aynı derecede net bir tanım bulamadık. Ama ortada somut bir örnek var: Tarkan'ın Ölürüm Sana albümü 15 Temmuz 1997'de İstanbul Plak etiketiyle çıktı ve İngilizce Vikipedi'ye göre Türkiye'de 3 milyonun üstünde sattı, çıktığı gün yaklaşık bir milyon sipariş aldı. Bu rakamların hangi ölçüme dayandığını sayfa belirtmiyor, biz de "madde böyle yazıyor" diyerek aktarıyoruz. Lider single "Şımarık" bu albümden. Albüm yazın tam ortasında çıkmıştı.
Dönem bağlamı: neden o yaz herkes aynı şarkıyı duyuyordu?
Yaz, müziği kişisel dinlemeden ortak dinlemeye çeviriyor. İngilizce Vikipedi, bunu araba radyoları, mağazalar, alışveriş merkezleri, kulüpler ve partiler üzerinden açıklıyor ve 21. yüzyıldan önce Top 40 radyosunun tek tipliğinin bir şarkıyı bu mekânlara yaymasına yardımcı olduğunu ekliyor. Bu açıklama ABD merkezli; Türkiye'ye birebir uygulamak için kanıtımız yok. Ama mantığı tanıdık: yaz boyunca aynı şarkı farklı mekânlarda karşımıza çıkınca tek bir dinleme değil, yüzlerce dinleme birikiyor.
Tarkan'ın ardından yaz denince akla gelenlerden biri Mustafa Sandal. Vikipedi'ye göre Sandal'ın 2002 tarihli Kop albümündeki "Pazara Kadar" şarkısı, 2002 FIFA Dünya Kupası ile ilişkilendirilerek o yazın şarkısı olarak anılıyor ve albüm o yılın en çok satan ikinci albümü, Elmas albüm ödülü almış. Aynı sayfada 1996 tarihli Gölgede Aynı albümünün 3.600.000 kopya sattığı ve o yılın en çok satan albümü olduğu yazıyor. Bu rakamlar maddeden aktarılıyor, biz bağımsız olarak doğrulamadık.
Somut detay: tekrar neden sevdiriyor?
Psikolojide "salt maruz kalma etkisi" var: insanlar, tanıdık olduğu için bir şeyi daha çok sevme eğiliminde. Robert Zajonc 1960'larda yaptığı deneylerle bunu gösterdi; 1968 tarihli "Attitudinal Effects Of Mere Exposure" makalesi bu alanın temel metinlerinden. Bornstein'ın 1989'da yayımlanan ve 208 deneyi inceleyen meta-analizi etkinin güvenilir olduğunu, etki büyüklüğünün r=0,26 olduğunu bulmuş.
Müzik için en ilginç ayrıntı şu: İngilizce Vikipedi'ye göre şarkıyı birkaç kez dinledikten sonra daha çok sevmek yaygın, ama çok fazla tekrar tercihi düşürebiliyor. Beğeni, yaklaşık 10-20 dinlemede zirve yapıyor ve sonra ters U biçimli bir eğriyle azalıyor (Montoya ve arkadaşlarının 2017 derlemesi). Yani bir yaz hitinin ömrü yazın bitmesinden önce de sınırlı olabilir. Yaz boyunca şarkıdan bıkmamızın, eylülde "artık duymak istemiyorum" demenin mekanizması bu eğriyle uyumlu, ama kaynak bunu Türk pop müziği için ölçmüş değil.
Hafıza tarafında ise "anı tümseği" (reminiscence bump) var. Vikipedi maddesine göre kişinin yaşam öyküsünden anıları çağırma eğrisi 15 ile 25 yaş arasında tepe yapıyor; genel olarak tümsek 10 ile 30 yaş arasında görülüyor. Madde, bu tümseğin favori kitaplar, filmler, plaklar ve video oyunlarının dağılımında da göründüğünü belirtiyor. Bu da şunu açıklıyor olabilir: 1997 yazında 12-20 yaşlarındaysanız Şımarık sizin için sıradan bir pop şarkısı değil, bir dönemin imzası.
Peki ne oldu?
Yaz hitleri bugün de var, ama tek bir şarkının her yeri doldurması zorlaştı. İngilizce Vikipedi, radyonun parçalanmasının ve akış servislerinin tek bir baskın şarkıyı zorlaştırdığını yazıyor. Aynı madde 2025'in birçok yayın organına göre yaz şarkısı çıkaramadığını da belirtiyor. Bu iddianın kapsamı ABD ile sınırlı; Türkiye için bir ölçümümüz yok.
"Şımarık"ın sonraki hayatı ise belgelenmiş. Şarkı 1998'de Fransa'da, 1999'da başka ülkelerde yayınlandı; Valonya'da bir numaraya, Norveç'te ikinciliğe, Fransa, Hollanda, İsveç ve İsviçre'de üçüncülüğe çıktı. 2002'de Holly Valance'ın "Kiss Kiss" adlı İngilizce versiyonu, ilk haftada 143.408 kopya satarak İngiltere'de bir numaradan girdi. Şarkının sözlerini Sezen Aksu yazmıştı; müziği Tarkan'a atfediliyordu. Tarkan 2006'da yaptığı bir röportajda müziği Aksu'nun izni olmadan kendi adına yazdığını kabul etti. Madde bunu, gerçek telif sahibinin Aksu olduğu şeklinde aktarıyor.
Hafıza köşesi
- "Şımarık'ın hem sözünü hem müziğini Tarkan yazdı." Aslında Vikipedi'ye göre sözler Sezen Aksu'ya ait; Tarkan 2006'da müzik kredisini onun izni olmadan aldığını kabul etti.
- "Şımarık sadece Türkiye'de ünlüydü." Aslında 1998-1999'da Avrupa'da listelere girdi, Valonya'da bir numaraya çıktı; 2002'de Holly Valance'ın İngilizce versiyonu İngiltere'de bir numaraydı.
- "Yaz hiti, listede en çok kalan şarkıdır." Aslında İngilizce Vikipedi bu ünvanın resmî ölçüme değil, kamuoyundaki uzlaşıya dayandığını yazıyor.
Sık sorulanlar
Yaz hiti nedir?
Mayıs sonu ile eylül başı arasında en çok duyulan, herkesin tanıdığı şarkıya verilen resmî olmayan ad. Resmî bir kriteri yok; kamuoyunda uzlaşıyla belirleniyor.
Aynı şarkıyı sürekli dinleyince neden sevmeye başlıyoruz?
Çünkü tanıdık olan şey daha olumlu algılanıyor; buna salt maruz kalma etkisi deniyor. Ama çok fazla tekrar bu eğilimi tersine çevirebiliyor, beğeni yaklaşık 10-20 dinlemede zirve yapıyor.
Tarkan'ın Şımarık'ı hangi albümde yer alıyor?
15 Temmuz 1997'de çıkan Ölürüm Sana albümünde. İngilizce Vikipedi'ye göre albümün lider single'ı Şımarık, albüm Türkiye'de 3 milyonun üstünde satmış.
Eski yaz hitlerini duyunca neden duygulanıyoruz?
Anı tümseği denen etki yüzünden. Anılar 10-30 yaş arasında daha kalıcı oluyor ve o dönemde dinlenen müzik bu anılarla bağlanıyor.
İlgili neydi'ler
- Yıl 1997: O Yıl Ne İzledik, Ne Yedik, Ne Dinledik?
- Yıl 2003: O Yıl Ne İzledik, Ne Dinledik, Neyle Oynadık?
- Tek Hit Yapıp Kaybolan 2000'ler Türkçe Pop Şarkıcıları Şimdi Nerede?
- Radyo İstek Hattı Kültürü Neydi?
- Eski şarkılar kategorisi